Eusebio Erkiaga

ARRANEGI

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Arranegi, Eusebio Erkiaga. Itxaropena, 1958.

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=338

ARRANEGI

OITURA-ELEBERRIA

Eusebio Erkiaga-k idatzia

Itxaropena Argitaldaria. Zarautz-en 1958.

Nere guraso,

emazte

ta seme-alaba maiteai

ESKEIÑIA

ATADIAN

      Ene jaioterri kutuna, iñoiz neurtitzez goretsi izan arren, noizbait itz lauez ere, ederresteko zorra neban gogotan artua.

      Ipuin edo elebarri onen gertaleku, Lekeitio ta bere mugak dira; toki-izenak bai egiazkoak dira, baiñan jazokunak eta lagunak asmaurikoak. Ildako batzuen izenak aitatzen dira, batzuk goragarriak diralako oso, ta besteak, gomutan izan ditugulako.

      Oraintxe, Euskera beste izkuntzen menpean eta euskaldunen zabarkeriz gero ta galtzenago dogun egunotan, gure mmintzaira zaarrean taiuturiko lan apal au dot opari xume ta urri; maitetasunez betea, ostera.

      Bere izkuntza nai ezik, aaztutzer ta galurren dauan Euskal-Erri gaiso onengana, isuri begi Jaunak bere erruki azkenik bagea.

1950 uztaillean

I
ERRIMIN

      Urteak igesi joan dira ordutik...

      Egun eder zoragarria izan zan, une artean amaitu-urren egoan udabarriko eguna.

      Ez eban sargori-antzik bapere izan; aize meetxu batek igurtzia, zeruaren urdiña argi ta garbi, ikusgarri agiri zan. Ozkarbia benetan. Sarri askotan ezin ikusi izaten dogun goi aratz, txukuna, orbanik barik, odei txikienik bage egoan zabal gure buruen gain.

      Eguzkia astiro joian etzin guraz, bazter ezkutuetarantz, eta azkenengo agurra egin baiño leen, gezi bero ta ziztada goriak jaurtitzen eutsazan lurrari.

      Erbestetik geure jaioterrira giñoiazan, eta bertara leenbaileen elduteko gogo andiz ta irriki bizian gengozanez, gure beribilari indar barri emoteko alegiñak egiten genituan, besterik ezean asmoz ta itzez, beintzat.

      Osto ezez jantzirik, berde agiri ziran inguruak; eta zelai, landa ta mendi eze mardulen pozak eta irudi atsegiñak, barruan alako zarrastada gozoa eragiten euskun-ta, gaztezaroko ametsak barriren barri berbizi eta geure buruok ainbeste gogarte barriz eta gomuta zaarrez beterazoten euskuezan.

      Barruko lurraldeetako bide arreska zurixkak zear, itsasoaren billa giñoiazan, urduri, gogotsu, lei andiz, legorraren ertza noiz ikusiko.

      Orraitiño, noiz edo noiz begizta genduan ur zabalaren alderdi bat. Alakoren baten bere, an genduan bai geure aurrean itsaso zabal edatsu bizia, Andre beti urduria, betiere ara-onaka; baten bare, bestean asarre, iñoiz loituta eta urrengoan garbi, orain itsusi ta geroago zoragarri azaldu oi yakin itsaso izugarria.

      Ta itsasoen artean, gure Kantauri mardo, ar, bizarro, lerden, sendoa. Bare bare egoan, urdin, lau, zelaitsu, ezetariko aizek ez uiolek naastauteke. Azala legun, bardiña, margo ta kolore bakar bategaz egiña. An urrunean, azkeneko zolan, ortzeaz munka ziarduan eta ezin zeintekean bakoitzaren mugarik nabari, zeru ederra ta itsaso zabala, maiteak bai lirean, bat-bat egiten ziralako.

      Apurren bat geiago ibiliaz, amestokia zirudian leku atsegingarria begien aurrean ikusteko aukera izan genduan. Ikuskizunaren zoragarria, aurkientzaren ederra!... Legor, itsaso ta zeruak egiten eben batasun-batzarraren sorgiña!

      Unadatxu batez, Urkitza gaiñean gelditu giñan, alde artatik etorririk, uria leengo aldiz begizta leitekean gain artan.

      Gure oiñetan, mendixka barrenean, ikuspegi egokian, uraren susmur amaibakoaren soiñuz gozatuta, irriparka antzean, baketsu egoan uri polita: gizabiotz bakoitzak kutunen oi dauan erria, sorterria, jaioterria.

      Aaztu eziña benetan. Argiak lenengoz agur egin euskun toki bakarra; gure asierako negarrak egin genituan lur zatia; sein-aroko zotin eta inkesak entzun zituan baztarra; leenbiziko irribarreak jaso zituan etxe ta zokondo aantzi eziñak; gure umetako oinkada, urratsak eta taka-takak eta mutil koskorretako gizonkeriak eta okerreriatxuak, gaztezaroko amesak egin genituan kale, portu, kaigane ta inguruetako zelai ta txoko kutunak, eta amaika bidar zapaldutako ondartza biguiñak... guztiak biotzaren zatiak bezela.

      Nork eztau maite norbere sorlekua? Nori ez zoliago taupadaka asi biotza, aspaldi ez-ta, norbere jaioterria barriro ikusi dagianean? Bai ederto gogartu zituala bakoitza bere kabiak dituan eder-uki ta zoragarritasunak, arako Elizanburu euskal-olerkari samurrak, bere bertso bigun eta eztitsu oneitan:

            «Nahiz ez den gaztelua

            maite dut nik sor-lekua,

            aiten aitek hautatua.

            Etxetik kanpo zait iduritzen

            nonbeit naizela galdua;

            nola han bai naiz sortua,

            han utziko dut mundua,

            galtzen ez ba dut zentzua».

      Itsasoari atxikia, urari ikutuka, noiznai soiña bustitzen diarduan zisne arro panpiñaren antzean agiri zan uri maitea, aintziñako aldietan kondaira edo historia ederren jabe dan Lekeitio, legorrez ta itsasoz, altsua «Terra marique potens...».

      Iru mendiskaren magalean eta uraren ezpaiñetan etzunda, txairo, lirain eta beti txeratsu egoan, ene txoko atsegiña. Lurraren ezetasunez inguratua: artotza, zelai, zugazti eta basoak. Bestetik, ondartza, garbi edatsuak, urrezko izarraz apainduak. Eta azkenez, itsasoaren esi aundia, bits eta apar zuriez jantzia beti bere. Eta goian, erregin buruntza iduri, ortzi edo zerualdeko uztai zorabiozkarriz ornidua.

      Gure ezpaiñetan ere irriparrea loratu zan, betartea argiz bete, eta barruan alako irrista edo zirrare ebilkigun alderen alde.

      Nork gogaitu unada luze-samar batez, nork asper-usaiñik zati baten izan, maite dan norbait edo kutun dan zerbait ainbeste urteren buruan ikusi ezta, barriro ondoan eta inguruan ikusirik?

      Amandre eguzkia ba goian polito polito bere amaganantz. Ordurarte batera ta bestera urduri ta geraka, bide-auzoko lora ta bedar ta lilietan auts-kiman ari ziran erle maratz langille urrezko gerrikodunak, beingoan aldegin eben. Bidetxigor ondoan leentxoago erreskadaka ikusitako txinurri ugariak bere, lurrak iruntsi bai lituan, aienatu eta begien aurretik joan ziran.

      Kilker eta txirritxirriak erdi isildurik zetzaten euren tutulu-ziloetan, ordurako nagituta nonbait, iru illabetez soiñu joten ekinda gero. Bakarren baten txirtxirra entzun genduan, orraitiño. Bidertzean, gaztaiñondo zaar batzuk egozan garbaz apaindurik, uztaren deitzaille.

      Urrunago gari solo ederra, ori ori eginda geienak, aize epelduaren indarpe aruntz-onuntz zanbulu gozo egiñaz, bizar artean galburu guriak erdi ezkutuka erakusten zituelarik. Lekuan lekuan, banakeria, urdamutur edo amapolak, odol barriaren irudi emonaz.

      Ezker aldean, goitian, leenago basurdeleku izaniko Otaio mendia, Izpazter elizateazko mugarri izugarria, sorbaldak eta bizkarra txapar artez eta piñuz beterik. Barrenerago, Gardata auzuneko basetxe zuriak, alai ta baketsu, urira eldu aurretik agur-egitera txeratsu bidera etorkiguzun uso urrumatsuen antzera.

      Eskumaldean, asago, Mendexa aldeko muiño ta tontorrak, Ziñoitz, Pagomendi, Talaiazaarra, bata bedarrez josia, urrengoa piñadiz eta azkenengoa eukalitu-ondoz ornidua, aize garbiaren zaintzalle bai-lirean.

      Eta sakonerago Lumentxa (Kalbario) mendiskaren oiñetan erri maiteko etxeak, aurresku luze pozgarrizko bat egiteko alkarri eskuak emonda bai-legozan.

      Bitartean, teillatu goietatik arin, mee, zee, ke biribilduak igoten eben, odei eze antzera, etxekandreen zeregin eta lorren ezaungarri isil baiña agiriak zirudiela. Afal-aurreko sutaldiaren erakusbide uka-eziña eta etxekoentzat lasterreko batzar-deiaren zantzu edo seiñale ona.

      Aruntzago, Karrazpio ondartzan uiñak edo olatuak beti lez jolasean ziarduen, beti artega ta egon-eziñez, ura gora naiz ura beera beti gelditzeke, etenbako dantzaketan. Orregaitik esan oi dabe angoak esakune au beste barririk eztaukenean: «Olatuak Karrazpion», beste lekuetan beti bat esan oi dabenaren antzera edo.

      Ondartza orren sartalderantz, izaro edo uarte naiko azia dogu, zut, lerden, tente, bulartsu, arrizko untzi gogor ondoratu eziña iduri. Ango piñu liraiñak bai ei dauke euren zer-kontaua, urrundik ekarriak diralako entzutea danez. Mediterraneoko Corcegatikoak ei dira, Hamiltoni izenekoak, oso aukerakoak seguru be, an baizen lur murritz eta azala besterik ez diran lurretarako.

      Legorraren muturretarik bat, Kurlutxu muiño luzangea, iñoiz ugartearen kide izana, gurbizaz beterik, ibaiaren bidegille azkenengotzat lez agiri zan.

      Uritxu onek daukan izena euki ezpaleu, Arrizu edo Arrieta izango eukean izen irona ta berebizikoa, inguru osoan latsuna edo karatxa ugari baiño ugariago dago-ta.

      Eguzkiaren azken agur-aldiko argi-izpien dirdaipean, izadiko gauzen kolore bereziak egoki ta alagalan ikusi zeintekezan, bakoitzaren ezaungarriak zeatz azalduten ebezelako.

      Axe zan bai ikusgaiaren bitxia! Begiasegarri, gogobetegarri. Benetan ere, ames antzeko egia.

      Orra, iraizean, gaingiroki, andi-mandi esan gure elebarriño onen gertatoki edo jazolekuaren ertzak eta mugak.

      Betiko Jaunak oparo ta erruki barik bildutako edergaidun kabi epel txairo ori, zerura-bide dogun bizitza labur ontan, egonleku onuratsu ta egite zindoen biltegi ta onbideen laba bero izan bekie angoei...

II
TXALUPETXEAN

      Ogei lagunik etzegoan ardandegi eta txalupetxe artan, baiña beste ainbeste ta geiago bere, ba egozala esan zeintekean, an barruan sumaten zan berbots eta zurrumurruagaz.

      Illuntzea zan, eta arratseko une ori izan bere, egoki ta artarakoena da, lan aldia utzi ondoren, eguneko gorabera, albista, izpar ta esamesak alkarri agertu ta adirazoteko, eta esanok geituaz eta aldatuaz lenengo antzik bage utzi ta gorputz barriez taiuturik adiskideei iruntsi-erazoteko.

      Keia an barruan bere ba ebillen ibilli; ez ostera suteko kerik, tabako orriak erreaz zabaltzen ebena baiño. Oraingo suete edo sukaldeetan amaitu ziran zeatz edo erdi-zeatz –egoaize egunetan izan ezik– leengo sutondoko garrak, txinpartak eta keiak. Gure eguneton urian, kaian naiz basetxeetan euretan bere, su-mai apain, zabal, estalduak jarri dituelako izan be, egur, ikatz, arrikatz edota tximistindarrez berotzekoak. Ez joan oraingo aldian tabernazulo txikienera ere, sua txirtxor eta keia alde guztietan ikusteko asmoz. Bai zera!

      Mai baten inguruan nasai jesarrita, bost arrantzale jator egozan, gizon egiñak, garatuak, agiñak aspaldi bardindutakoak, bakoitzak bere aurrean leiar edo kristalezko edontzia ta lurrezko pitxar zuri bana eukezela. Ontziok utsik egozan, egarriak eskatu-alean utsitu zituelako, jakiña.

      Bat zan, boston artean, nabarigarriago, bai gorpuzkeraz, bai arpegiaren ederrez eta baita izkera astirotsu eta esan jasekoa zalako ere. Gizon mardo, sendo, zabal, aize-eguzkiz betea. Txanton Baixa eritxan, eta izengoiti ori egoki ezarria zala autortu giñei, amaika itsasorate egiñiko itsaseme adoretsu artan edo arengan, edonork ere, baixaren edo atxaren sendotasuna antzeratuta ikusi oi eban-ta.

      Zein ete zan bada, arrantzale sasokoen autua, euren arloazkoa izan ezik? Ta, Arrangorriren jarduna entzun ezkero, susmo ori egia biurtu bear.

      –Igaz bere, –ziñoan gizon ziztrin onek– ez genduak guk u, atun askorik artun, eta gero, neguan be, ez papardo ez besigurik, eta kolaiorik be, ez askorik... Eta udabarrian be, zer ba? Zer madarikato erabili yok, ba, gure ontziak?... Dendako zorrak be, oindiño zuritu barik daukaguzala gomuterazo yaustak gaur goizeon berton gure atsoak.

      –Ba, guk u, –erantzun eutsan Santi Anpolaik–, eztogu sardiñatan alako aukerarik erabili, baiña besigu kosterarik onena geuk egin genduan eta, tira... jo aurrera.

      –Badaukat ba nik ba, aurtengo atunetearen alakotxua –esan eban astiro ta gozatsu, oi ebanez, Txantonek, alboko lagunei poz apurra iratzi nairik. Eta gizonok, ba dakizue zergaitik? Ba oraiñarte be, gure Jaungoiko aundiak (gure Goiko Manuel-ek esan eban arek, eta lotsa ta itzal andiz esan ere) urteko arrantzuketa guztiak ezer be bakoak emon eztauskuzalako. Orregaitik, aurtengo atunetea, arrantzu-ereti mamiña dala uste yuat.

      –Dala ez, izango dala edo, esan nai izango dok –urten eutsan Lapabek, txapela apur bat jaso, eskua azpitik sartu eta buruan azka egiñaz.

      Aituten dok, gizon, –erantzun eutsan Baixa ontziburu azkarrak, bapere keixau barik.

      Gizonetarik batek jagiteko zirkin egin eban, eta orduan, euretariko batek bai esan be:

      –Txuspiñ, nora ua onen goiz?

      –Andrea yabik gurean erdi-makalik eta, berandu barik oeratu daiten, alegiñez arintxuago joateko agindu yaustak.

      –Tirok ba, ondo zaindu egik eure biotzaren zatia –esanaz, agur egin eutsan Txuspiñ zintzoari sutondotik, txalupetxe artako etxekandre zabal eta maratzak, arako Kosepantoni Koloregorrik.

      Ardandegi aretara joera euken askorentzat, ama lakoxea izan zan Kosepantoni enea, batez bere, gizon eta mutil gazteai, esakun zintzo ta jarraibide ona adiraziaz. Betiko egiak eta mundurako gauza egokiak, al eban edozein alditan esaera samurrez irakasten eutsezan-ta.

      Alarguna zan berau aspaldi. Gazte zalarik galdu eban senarra, itsasoak noizean bein oi dituan asarrealdietako batean. Baiña bere bizimodua aurrera eroateko bildur bage gertuaz, alako jasa eukan izan be-ta, lortu be lortu eban seme-alabak aztea, ta bere etxeko ogipidea egokitasunez zuzendutea.

      Seme bat eta alaba bi izan zituan ezkontza bizitzan, Seberi, Irene ta Madalen. Aitaren antzera, itsasorako joerea artu eban mutillak. Alabak, neskatilla beargin eta garbiak, amaren ondotxoan azirikoak, laguntasun bererizkoa egiten eutsen.

      Nagusia, jostuna zan, ta ez edozelakoa gero. Ikustekoak izaten ziran aren eskuetatik urteniko jantziak. Arranegi aldean jostunik onena zalakoa zan entzutea, eta Atean bertan bere, beste bat kendu ezkero, ez ei egoala besterik nor izentau.

      Gaztena, Madalen, amaren arazo-laguntzaile bizkorra zan geienbat, aren ondorengotzakoa, eta mutillak ziñoenez, ibilteko modukoa zan, legorrez ez galtzekoa... Ez lotsorra ez nagia, baiña ez ostera lotsabakoa be; orixe ez, geldi or! Kai aldeko ta legorreko neskatilla jator askoren artean aizta biok eratsu, jaseko ta berebizikoak ziran, leenagoko emakumeen ereduzkoak, erriko alaba goragarriak.

      Baiña entzun dagigun an barruan egozan beste gizonezkoak bere, ziñoena. Alboratxoago, iru gizon egozan, leortarrak eurak, besteak baiño zerbait apaiñago jantzita egotea, alde orixe bakarrik, azaletik beintzat.

      –Or zabiltz beti zure amesokaz, Bizkarrondo –ziardutson Iturriotz-ek– pelotalekuari teillatua ipini bear yakola ta ez yakola. Ez al dauko gura Udalak dirurik nundik batu?

      –Eztakit daukonentz, baiña ain gaitza ete da ba, orma bi dagozan lekuan beste bi egitea eta gero ganetik estalkia ezartea?

      –Baiña, zelako teillatua ostera, itsua ala? –geitu eutsan Egiluz zorrotzak– barruan ezer ez ikusteko?

      –Ondo dakizu zuk, zelakoa esan nai dodan. Kristalezko aterpea, alakoxea, euria danean igor egon dedin; eguna danean, argi egon dedin; negua danean, iparraize bean, epel egon dedin: ta gabaz ere, gura danean, argi eder batzuk ipini eta egun argitan letxe, ikusi aal izan daigun.

      –Nik i, emongo neuke ba diru-apur bat zorko lan onuragarri ori egitearren, eta ganera bapere irabaizirik barik utzi be. Ta entzun egidazue: futbolerako-edo zelaia be, noiz arraio ikusi bear ete dau gurea lako uri batek? Iñoiz, orain urte asko, bear ba da eun bat urte, zezenketa zaletasuna egoanean, egundoko torilla edo zezenplazea egin eben gutarrak; eta orain aldiko zaletasunari eutsi eziñik, toton egin ete dabe gure diru-toixa ta ziskuok?

      –Badakit ondotxu, Egiluz laguntzarra, zu lango erri-maite asko ba lego, eta egon ba lira egon gizaldi onen azieran, Gernikatik onagiñoko trenbide asmoak be, bertanbeera geldituko etzirana, gelditu ziran lez.

      Nork daki ostera, erri batentzat zer dan ondoen? Gizonen eritziak era ta mueta askotakoak izan oi dira, ta bakoitzak norbere errezoi, zio ta susterrak erakusten daki. Burdinbideok, erriak naastuagotu, oiturak nasaiagotu, izkerak bestelakotu eta nik dakit zenbat oker ekarri oi dituen batzuen aburuz. Toki baketsu ta ekandu onekoak, leku eder garbiak, ara-onako ibilibearrak eta industri-olaen keiak, ekandu ta zeru-aldeak lorrindu legiezela eta abar, eta abar, sarri askotan entzundako esakunak dira.

      –Bai, alde batetik egia dirudi –geitu eban Bizkarrondok–. Baiña gure uri au, orain 200 urte dala –ikusi liburu zaarretan, bestela– Bilbo, ta Bermeo, ta Durango kendu ezkero, Bizkaian laugarren erria, ospe aundiko ta entzutetsua izan zan au, gaur amargarrena edo Jaungoikoak daki zenbakarrena dalarik, ezin esan giñei orain or arrizko letrak ain arro esaten dauskuena.

      –Itxasoaz bakarrik gelditu gara –amaitu eban Bizkarrondok–. Eta eztogu ori naikoa. Olaldeko tximini luzeak, beti ke barik, geroago ta arrakalatsuago ikusten dodazan bakoitzean, Loibeko lur zatia iñoiz itsas-motorren lantegia esan oi zana, ur zingiraz beterik... eta Otoio barreneko maasti zabal ziranak ezereztuta ta azterrenik ere bage galdurik ikusten ditudan bakoitzean... mingostasun larri bat eltzen yat barrura.

      Izan ere, gure aldion igartu, iraungi ta amaitu dira emen ziran maasti eder samarrak, zoritxarreko filoxera ori zala-ta; eta arrezkero arako «Itxasgaiña» izeneko txakolin «Gorria» eta «Zuria» ospatsuen gomutea besterik eztogu.

      Baiñan... gizonon arlo astunok alde batera utzita, erakus-maiaren inguruan egozan arrantzale gazteen artera beioa azalpena.

      –Okotz-ek eztau olakorik sinistu be egingo –entzunarazi eban Urpion-ek– baiña Zaztar-ek atzo be, itsasoak beteko moskorra eukan aldean, illuntze inguruan. A zuan moskorra, maria-ta erdikoa gitxienez! Onek mandaskea edo topaten yok, eta ardauzbetea topa be.

      –Atzo be, zer zala-ta? –galde egin eban Xirdo gazte begi zuri azarriak, irribarre egiñaz, baiña bat-batean alako betondo illuna jarriaz. Eztaukagu ezer esateko.

      –Lengusuaren lenengo umea bateatutea izan yuagun-ta –autortu eban erdi lotsaz Zazter-ek– eta gero, badakizu ba, aitabitxi ta biok an beeko Saguzarreneko zulora joan gintzuazan, ta ordurako egarri be bai-ta, ardauari «kirrua» atara egarria asko edo gitxi samurtu arte.

      –Urrengoan bere, treotzarea eztozu falta izango zuk –iñotsan Zingulin ezpatea baizen zorrotza zan gazte zimelak. Orrela nai al dok ik Gonamotz-en alabaren bat zuritu? Ba-yagok obarik! Arenean etxoek ardaurik edaten jai-egunean baiño, ta ire etenbako ardau-usaiñaz, etxakiat.

      Seberi totoluak sekulako barreak egin zituan.

      Onetan, amaren laguntzaille zan Madalen neskatilla apaiña agertu zan kale-aldetik, eta mutillak euren barriketea etenaz, laster asi yakozan deiez, gazteen gogoa ardaua edan-ala, neskato alaiekin izketan ekitea dalako.

      –Madaalen! Emen gagoz gu topeko farola amatauta, nork biztuko dauskun begira. Ta ori esanaz, ardau-pitxarra utsik egoala adirazo nai eutsen.

      –Txetxu bana mama gozo ekarten ba dauskuzu ekarri, bestelako mesedea guretzat.

      –Orra ba, oneek mutillok eldu nazaneko, arnasa artzen be, eztauste utziko.

      –Zatoz onaz, eder ori. Erdia!! Gaur be, soiñeko barriaren asiera ta adeluz al zagoz?

      –Zeer? Busti dagigun orduan ainbat lenen –esan eban Zaztarrek.

      –Soiñeko barriak? Bat edo batek laster egin bearko ditu, bai –izan zan Madalen-en erantzun zorrotza, Zingulin-eri begiratuaz.

      –An, an Zingulin, eztabela esango-ta!...

      Eta orra nundik jakin eben guztiak Zingulin-en ezkontzegunaren barri, an udazken alderantz-edo...

      Eta barruan eben kantagureari ateak edegirik, kanta-kantari asi ziran gazteak, arrantzaleak oi daben musika zaletasun biziz, alai, pozkor, isilsamar.

            «Zorioneko jaketea, ta

            zorioneko gonea,

            zorionean ikasi neban

            Kontseiupera bidea...».

      Garaitiko agurak bere, bertanbera utzi eben euren autua ta gazteengana urreraturik –kanta gozoen egarri-gose, euskaldun jator guziak lez–, leenengo entzuten jarri ta geroago besteekin batean abestuten ekiteko gogotan egozan.

            «Pasaten naizenian

            zure atetatik,

            negarrak urteten daust

            begi bietatik.

            Zergaitik, zergaitik,

            zergaitik, zergaitik...?

            Zergaitik negar egin?

            Zeruan izarra dago

            itsaso aldetik...».

      Portuko gau isilean, urrumara bigun gozoen antzera entzungarri zan kai-ganean itsasemeen eresi atsegiña, an urrunago, etenbakoa dan itsasorroaren oiartzun samurra bai-litzan.

      Kaia bakez egoan, ez gose ez ase, urrengo etorren arrantzu-aldirako oi diran gertaketak egiñaz. Gizon, andra ta ume itxaropenez beterik egozan, beti bezela, euskal-arrantzaleen gogoari atxikiak eta lotuak.

      Goian ere, gauaro ederra egoan. Zeru-sabaia izarratu, lore-zuri-urdiñez josia zirudian edota pitxi dirdaitsuz ereiniko zelai illunkara.

III
EDER ETA GAZTE

      Zeruko Giltzari dogunaren bezpera edo aintzintiko egunaren goiza zan, goiz berandua. Eguerdi aldea zala esatezkero, zuzenago ausaz.

      Egundoko eguzki beroak joten zituan kaiganeko arriak, eta ondartza kiskaldutik lurrunak lirlar igoten eban. Trumoburu zuriskak, odeitxu biribil eta luzanga kiriñauak agiri ziran ortzean.

      Eguzkiak uraren gaiñean dizdiz egiñaz, begiei ikuspidea galerazoten eutsen. Egoazie antza, sargori usaiña.

      Orduak aurrera ta, a zan beroaren larria, bapere aizeputzik bage.

      Txalupetxeko ateondoan kalera begira egoan Madalen, eta onetan, Nere agertu zan, pedarra besapean ebala, kaiganeko iturrira uretan.

      –Egunon, Nere –otsegin eutsan pozez– ez aunat ikusi goizean azokan.

      –Ez, Madalentxu, ama izan don nire ordez.

      Eta pedarra txurruaren azpian polito ipinita, beroaren igesi, arin joan zan bere adiskidearengana, itzalperantz gerizpe eske.

      An asi ziran, emakumeak oi dabenez, txutxu ta putxu, izketaldi luzeren baten, betiko antzean, zer-esan andi ta gorabeera astunak alkarri leen-baileen adirazi bearra izan bai-leben.

      –Nortzuk ete dira an Likona-Torre parean datozan mutil biak –iñoan Nerek.

      –Nortzuk? Aretariko batek ik baiño leenago jakingo yon, errira nor etorri dan eta nor eztan.

      –Tximista gorria! Norgaitik ete diraustan?

      –Zeragaitik... Oraintxe bere, burua ondo orraztuta datorren Jontxu eneagaitik. Jon Bizkor, morroia makala! Eizarako txakur oberik ere...

      –Orduan, arraiña izan ba-litz,... izurdea: arraintzua laster arin azaldauko laieunkenan...

      Baiña Madalen bera be, etzan, arranotan, eize-erreztua bertanbeera galtzeko aiñakoa.

      Ta mutil biak, Jontxu bata ta bestea Kerman, etxaurrera eldu ziranean, neskatillak, euren buruak ateondora zerbait agertuaz olesgin eutsen, egoan beroaz nora yoiazan galdegiñaz.

      Tala-aldera yoiazala erantzun eutsen, iparreko mollearen asiera-inguruan dagoan arbolapera, antxen itsasaize apurrartean atsegin-izpi billatzera.

      Iru ondartzetan –Izuntza-koan, Karrazpio txikian eta andian– lagunik asko agiri zan. Urabeera egoan eta ondartzak zabal zabal egiñik, ziran giñoan. Gizonezko nai andrazko, umeak ere bai, geienak luze luze etziñik, azala baltzitu eta txukuldu arte, azala narru biurtu arte. Beste batzuek, putzezko pelota andiekaz jolasean; norbaitzuek, uraren ondoan arantz-onantz ibiltaldi barean, eta garaitikoak itsasoan, asko zutunik, belaunetararteko edo gerrirarteko edo besaperarteko uretan, edota igeri bigun eta errez azal-azalean edo dzangaka olatuen azpian sarturik eta baita urganean luze luze ere, aratean edo aratiñik zerura begira, soiña gogor gogor eta ol baten antzera luzatuaz.

      Lagunik geien geienak erdi billozik edonoren aurrean. Gizonezkoak, tira ba! prakamotz eta galtza labur-samarrrak izan arren... Baiñan, emakumeak ere, iztar, bizkar eta bular aldea ere arenbatean narrugorri erakutsiaz... Adan-en emaztearen soiñekoak zelakoak izan ete ziran jakitea egoki izango litzake, noski. Etzekian asko andretxo arek XX-garren menderako modak zeintzuk izan zeitekezan, bestelan ez eban, nonbait ere, lotsa gorriz ikopean ostenduten arrapaladan ibili bearrik. Benetan uiolde edo dilubio-aurretikoa, oraingoen iritzi jakintsuz...!

      Gure mutil biok ez eben, antza, sargoripean soiñekoak kentzeko gogorik eta ezta txalupetxean sartzeko astirik be, Madalen-ek orretarako bidea emon arren. Norabait joan bear-andia eben, usaz, eta aurrera ekin eutsen, gorago esan dogun tokirantz.

      Kosepantoniren alaba gazteak irribarrea laster arin gorde eban ezpanetatik, eta aren arpegira begiratu ezkero, aren barruan zerbaitek mingostasuna sortuazoten eutsala susmau zeitekean.

      Eguzki-galdapetik iges egiteko gerizpe atsegiña eskeiñi arren, zer ete eben mutillok urrezko euritzan edo aize goripean oreiñak baizen bizkor bideari ekiteko?

      –Egingo neuke, ta samea egin bere, –iñoan berekautan neskatilleak– antxe dagozala oindiño zugazpean leen joan diran Arantza ta Zuriñe. Bai, mutil azkar oneik, aen usaiñean doiaz, ez itsasoa ikustearren.

      Eta egia izan zeitekean.

      Antxe egozan bai, adiskidetxu biak, Zuriñe ta Arantza, eskuetan orratz luzeak erabiliaz, elastiku politen batzuk egiten ziarduela.

      Emakumeok, alkarren adiskide aundi ziran. Biok apaiñak, zein baiño zein liraiñago, larrosea baizen ederragoko neskatillak, erriko atso zaarrak ain gozaro esan oi daben esakunez.

      Arantza, baltzerana zan, begi illunduna, barrura dei-egiten dakien begi zoragarrien jaube; barruko gorabeera ta auzien barri, ostera, aztarrenik ere igarri eziñekoa.

      Onen laguntxua bestetarikoa zan. Ule orizta, lastokara; begi argi, azal zurixka, irribera. Gari elduaren koloreko adats ugari ta labana zintzilik, lepatxokoa osoro estalduten eutsala. Begi urdin aetan zeru-zatiñoa ala itsaso barearen pitintxua ezarririk eukan. Aren irribarrearen gozoa!

      Uriko mutil guztiak ondotxu ekien aldi edo belaun-aldi artako lorarik usaintsuenak zeintzuk ziran, naiz-ta aberatsak ez izan neskatillok.

      Aingeru pare amesgarri onen ibillera ta leku kutunen barri ondo bai ondoago ekien batzuen batzuek. Nun bizi ziran, zer esan bakoa. Txirlarri edo perla ederren idoro-lekuaren barri, onein atzemoilleak bezela.

      Goiko kalean bizi zan bata, Arantza musubeltzerana. Bestea, barriz Arranegiko zabalean, urre-koloredun Zuriñe, Txanton Baixa ta Iñese-ren alaba bakarra berau.

      Eta aipaturiko mutil biak nortzuk genduzan? Bata, izentauriko Jontxu, Arantzaren nebea zan; ezizenez edo izengoitiz Bizkor esaten eutsen, au naiz ori egiteko, orra ala ara joateko beti gertu egon oi zalako. Zurgin edo arotza zan ogipidez, eta arean bere, era barrietako tresnaz ornidurik eukan bere lantegia.

      Mutil azkarra, ezetariko alper-usain bakoa, egin bear zana zirt edo zart egiteko prest-egon oi zana. Edonoren aurrera joateko sakada andiren premiñarik izaten ez ebana, buruz zuur eta argia.

      Itzemonezkero, itz ori zeatz beteten ekiana. «Apurtxu bat urtena ezpalitz, gitxi lako gazte errimea» –Kosepantonik esan oi eban lez.

      Soiñekoz apain jantzia ez izan arren, alako taiu jasekoa ta lerdena zanez, dotore agertzen zan edonoiz, uleak ondo orraztuta, bizarra egunero mozturik, eta aterri ba egoan egon, burutsik, oraingo gazteen antzera.

      Bidelaguntzat eroiana Kerman zan, aurtemein ezagutu genduan errimaite andi Bizkarrondo jaunaren semea, mutil galanta, mendia lakoxea, ta bera beteko biotz ederrekoa.

      Ikastuna genduan oso, gure Kerman au. Legegizon ikasketak amaitubarri eldu zan bere sorterrira aintzitiko egunen batean. Beste asmo batzuk ere, ba erabiltzan bere buruan; ikaspen barriai ekiteko asmoak, arean bere.

      Eguzkiaren izpi gorien igesi yoazan mutillok, laster eldu ziran iparreko mollaren aurrera ta Talarantz apur bat egiñaz, an dagozan bost platanondo txaparren gerizpetan aurkitu zituen leen esandako neskatillak.

      Une artantxe, eguerdiko amabien kanpai ots astunak, iru, iru eta iru, burrundara ta durunda sakona zabaldu eben inguru osoan. Emakumeak euren Ama garbiari otoi-agurra eskeiñi eutsen.

      Enparantza edo plaza aldeko arbolape ederrean egozan arrantzale zaarrak eta legortar agure banakak ere, txapelak erantzi eta euren denpora guztiko arrenak egin zituen, oi eben egokitasunez ta apaltasunez egin bere.

      –Emendik urrun zenbiltzala-ta nengoan, Kerman, baiña ikusi zakustaz-eta, badakit zeure bazterrera zarena.

      –Bai, emen gagoz barriro ere, Zuriñe –erantzun eutsan Kerman-ek– eta pozik egon be, norbere kabitik urbil ibilten diralako txoriak pozen. Atzotik nago ni emen...

      –Bai, baiña gu, beste batzun moduan, ezkara beti Eskolapera joaten, ta...

      Eskolapea deritxan leku ori, zabalgune edo plaza txiki bat dozu, uriko tokirik biziena ta ibilpidetsuena, erdi-erdia edo biotza bai-litzan. Lau bidezabalak bertan alkar zeartuten dabe, ta orregaitik erbestera doiana ala kanpotik datorrena –gizaki, abere edota izaki, legorrez beintzat, andixek igaro oi dalako.

      Ondoren, neskatillak jesarrita egozan arrizko jesarleku luzean jesarri ziran mutillak ere, ta Karrazpio ondartzara begira egozan. Eguzkiak zeru-goitik txinpartak botaten ziarduan, geroago ta goriago, eta uretan barruan izan ezik, eguerdiko ordu artan, leku obea egoan itzalpean baiño ere, etxebarruan, leio ta ateak ondo itxita.

      –Asko da zuek ondartzara ez joatea, gaur dagon eguraldiaz –esan eutsen Zuriñek mutillei.

      –Kerman-ek eztau gogo andirik izan-ta... –jardetsi eutsan Jon-ek, bere lagunari keiñu egiñaz.

      Eta autua aldaturik, auxe adirazi eutsan Zuriñe-ri:

      –Nai dozue biar aurreskurako izan?

      Zuriñek ori entzutean Arantzari beitu eutsan, galdegiten bai-leutsan. Emakumeen begi-itaune batek zer esan nai dauan, ezta errez adirazotea. Sarri askotan, euren artean leenago itzegiñiko arazoren baten ziurpena izan oi da; beste askotan otoz-otoko jazokunen bat, uste-ustebako asmo edo eretiren bat.

      –Arantzak esan dagiala.

      Onek, ordea, ez eban murtik bere adirazo, barre algara bat egin baiño.

      –Isilik dagoanak baietz diño –epaitu eban Kerman nasaiak, ezpain-artean agin zuri-zuriak agertuaz.

      Eta ondoren bakoitza bere neskatilleaz egundoko berbaldi ta solasean, erdi isilka-misilka jardun eben bikoteak, eguerdiko beroaren andian, Tala inguruko arbolatxuen itzalpe gozoan.

* * *

      Andik eta ordu batzuetara beranduago, Kosepantoñineko txalupetxean ba-zan autua ta berbotsa baiño etzana.

      Mutil gazte mordo ikusgarria egoan ango mai ondoetan eta itza ta pitza uiolka etorkien aoetatik kanpora. Poz irazkorra zan euren poza, ingurukoak ere eztitan jarten dituana.

      Biaramonerako jai gertaketan ziarduen guztiak, eta bakoitzaren asmo, aburu, iritzi ta gogoa agertu bearrez, alkarren burutapenak topeka egiten ipinten zituen.

      Nunbait bere, kaialde euskaldunetan oi dan egun alai ta piztu garria eratutekotan ebiltzan gazte alaiak; eta jaiketa ospatsu zuzpergarriren bat burutu arte ez eben bakerik izango.

      Arrats inguruko orduetan, arrantzale ta legortarren batzar anaikor arek, zantzu ta susmo oberik ezin eukean izan. Antxe egozan Xirdo, Zingulin, Okotz, Urpion eta beste arrantzale gazterik asko; antxen Kerman eta Jon ere, irakurleak ezagutzen ez dituan beste mutil galant jaseko batzuen erdian.

      Illuntzeko aurreskuen antolapena, guztien aorako egin eben; danen gustoko izango zan. Zertzelada, zeetasun eta gorabeerak zuur ta egoki atondu ta lotu zituen.

      Amesez beteak izaten dakie beti gazteentzat ospakizun ta jaien aintzitiko egun luzeak eta une amaitu eziñak.

      Barrenean isiotu ta aizatu daroaguzan lilura ta egingoak alako urre-dirdaiez, argi-izpiz ta likurt-usaiñez apaindu ta edergainkatu oi ditugulako.

      Ai, gaztetango aro loratsua!

      Egun bakoitza, urrengoaren ate atzipetzaille ta mailla gertagarria da, ta illuntze bakoitzean, ortziko loretxu zidarrezko ditugun izarñoak ames-egalkaden aize soiñu-isilduna el-erazten dabe gizonen belarrietara.

      Orra gure gazteriaren egoera egoneziña, aipatu barri dogun jai bezperako illunabarrean.

IV
ZERUETAKO GILTZARI

      Ezta edozelakoa izaten kai-aldeetan euren zaindariari dagokion eguna.

      Ta batez bere, baldin arrantzale jasankor ta bulartsuak dirua zirin zirin ba-darabille esku-artean. Dirua, ainbeste neke gogorren saritzakoa! Amaikak, arrantzale gaisoek baiño errezago irabazi oi daben dirua...!

      Portuko poza ta iskanbilla, ango zantzo ta uiuia, berbotsa ta kanta ariña, jana ta edana, barre zabal ta jantzagure zorangea. Gauzak berak dakarren ondorio jatorra.

      Orrelakoxe laket aldiak zuzpertu ta aizatzen ditu kaieko lagunak, zar ta gazte, atso naiz agure, lirain zein lodi, ankarin ala oiñastun.

      Goizean goizik, txistulariak lendabizi, musika-taldeak urrengo, soiñu pozgarriak entzun eragiñaz kalerik-kalerikakoetan, erri osoari alako pozantza ta jolas-giroa ezarten dautse, eta oetik zapartz egiteko edonor egoten da gertu.

      Musika zortzikoa, San Pedro-ren zortziko zolia; labur samarra baiña oillar kantua baizen eragin eta bizia dogu bere lenengo ereskaian; eta bigarren atalean, ostera, apalagoa, bigunagoa, ur arteko susmurraren antzeko.

      Eta soiñu orregaz aldizka, aspaldi danik bertakotzat lez dauken «Tolosako zortzikoa», jatorrikoa baiño beste ainbeste luzeagoa, benetan atsegiña au ere.

      Musikariok kalez-kalekoan «Kaigana» ingurura eltzean geldi-aldi egiten dakie, antxe, arrantzale-etxe aurrean, Zeruetako Giltzari gurenaren irudi aurrean soiñukera alai bat jotea norezekoa dabelako, oitura zaarrari dautsoelarik.

      Ta ordukoxe, eguzkia jagibarri baiño eztanekoxe, ikotika ta jauzika, irraka ta saltoka, barrez ta zantzoka dantzan egin bear izaten dabe urterotsu atan bere, emakume batzuek, eta kalean bertan gaiñera.

      Ordu artako dantzariak neskatillak baiño ere andrak izaten dakie, andra sasoikoak, berrogetamar-ta urtetik gorakoak, ipurdi zabal, sabelastun, bular gizendunak... baiña oiñez bizkorrak, soiñez azkarrak, gorputzez zalak, gogoz alaiak, tximista gorria!

      Gazte asko baizen ardatzagoak, neskatilla arpegi zuri askoren ondoan bestelakoak, madariena!! Makiñatxu bat bidar ikusi izan zan dantza alai orretako buru, arako Pillar Tinteria, defunta ederra!

      Argiz ta loraz apaindurik egon oi da ordurako antxen orma barruan dagon irudia, ta egun ortan xurbil, kolorga ta geiso-antzez agiri eztedin euren Buru dabena, ta bai ostera eurak baizen gorribaltz eta osasun, ondo kolore gorriz ipinten dautse arpegia urteoro. Kendu alde batera beluritasun ta maskal antzak, ta odol-margoa ta ardau kolorea agirian ipini...!

      Zintzo gogoz, baiña zaintsu ta sendo gorputzez ere. Orixe bai!

      Goizeko bederatzietan eliza nagusian meza bat izaten da aren altaran eta amarretan Nagusia, kanta ederrez ta itzaldi samurrez.

      Eguerdi aurrean beste jaikunik ezer ez baldin ba da arratsalderantz geituten dira egitadak, bata bestearen urrengo. Santuaren irudi astunagaz eleiz-ibillera luzea egiten dabe ta nasazarreko mutur bateraiño eldurik, oraingo kai zabalaren barruan, eta Deunak berak itsasoaren onespena egiteko aieru edo ziñua egingo bai-leuan, zanbulu andi bat eragiten dautse bere eroailleak, «kilinkada» ospatsua, emakumeen eztarrietatik oiu ta karraixiak urtenerazoten dituan zanbulu galanta.

      Oi diralako gertaerak jazo ziran egun aretan ere. Eliz-ibillera ondorean, erriko oitura zaarreko dantza entzutetsuaren aldi ta garaia eldu zan. Une ortan daki kaieko seme-alaben odol bero baiña baketsuak irakiten asten, pozaren indarpe, erromeri-usaiñean, nekeen aringarri, oiñazeen aztugarri.

      Nork ez daki «Kaixerrenka» deritxan jantza zaar onen barri?

      Nork ez dau gure eguneton paregabeko irrada bakan ta aintziñatiko onen izena entzun?

      Lekeitioko kaixerrenka zaarra! Bizkai osoan ezezik, Euskalerri guztian ere edonork daki oinketa au zelakoa dan, igaroko urteetan kaixa idor itzalgarri au, beste iñun eztakien dantza bedegar au, ara ta ona, batekotik bestekora erabili dabelako.

      Noiztikakoa ete dogu errekenta ori? Batek ba daki. Eztaigun aztu, ostera, arrantzaleen kofradia –anaidia– XIV-garren mendetikoa doguna, ta orduan ere baekien jantza orren barri, paper zaarretatik jakin leitenez.

      Ez zan makala izan Kaixaganeko ori ikusteko bildu zan lagun pilloa.

      Ango lagunaren laguna! Kofradia inguruko kaleak ez eben ibilpiderik iñorentzat; Kaigana jentez ganezka agiri zan, josita, jurjiduta: gizonezko ta andrazko, bata besteari bultzaka ta sakadaka, ta umeak ostikopean zapaldu bearrez...

      Txistu-tuntuna aurretik ebela atara eben kutxa jatorra lau gizon gaztek. Bear zanetan, batez ere dantzaldietan, beste lagun bik edo laurek lagunduten eutsen kaixea euren sorbaldetan jaso edo eusten.

      Kaixaganean zutunik, grezitar jainkoaizun baten irudi biziaren antzera, lerden, baltzeran, arro, zal agertu zan dantzaria, Arraintza-etxe-tzarretik urteieran.

      Oiñetakorik bage, kaltzerdiño zuriez; kaltzak eta alkondarea ere, edurra bezin zuri; jakea, baltza oso, ta orobat kapela tunturra. Eskuman banderatxu gorrilluna, urrezko giltzak zearka iruditurik. Eskerreko eskuan kapela edo ginbailla artu oi dau, jantzaldian burutsik jardun bear daualako.

      Lenengo dantzaketea, oiturari egokionez, Zeruko zaindariaren aurrean bertan egin eban. Txistulariak «Zer diñona»... zortziko ezaguna asi ta laster, jantzari gazteak lau aldeetara urreagorik urrengo, makurtuerak eta erreberentziak egin zituan gerria bigun eta malguki biurtuaz, eta buruaz ukur egiñaz.

      Jarraian, beingoan asi eban bere arloa. Iru atal dituen dantzaketea: zortziko, orripeko ta arin-ariña, 5/8, 3/4 eta 2/4 musika-neurriz, urrenik urren.

      Arek bai ebala oiñetan bizkortasuna! Aren beatzen, ta orpoen, ta orkatillen, ta bernen ta iztarren arintasuna, kaixazaarraren ganeko olari noizean bein berarizko dranga-dranga otsak ateraziaz.

      Ain leku estu medarrean eta beti ere lurrera jausteko, beeko arrigogorren ganera erortzeko arriskoaz; baiñan zelako anka-joko, oin-muturretako ta beatz-puntakoak egin, gero!...

      Batez ere, arin-ariñari ekiten eutsanean, ikusleen zantzo, uiuiu ta irrintziak kaleetan durundi zorrotz, luze, alai ta sarkorraz zabaldu ondorean, urrunago ere iges egiten eben.

      Ekanduaren esanera, urrengo beste saiaketa bi egin zituan, leku banatan, lenengoaren antzera egin ere; urteko diruzain ardurea uzten dauanaren eta artzen dauanaren etxe-aurreetan.

      Dantzariaren azkartasuna ainbatean zantzolarien jasa ere, gomutagarri yaku, andra ta neskatillen eztarri zoli ta bular indartsuen irrintzietara, ba, ikusle-entzule guztiak pozez eztitan jarri oi dira-ta.

      Andik gerotxoago, gazteen joera plazara izaten da, aurreskuak aurresku egiteko sasoia laster eltzen dalako. Gazteon ibillera ta jolasok ikusteko gurari andiz egoten da mundu guztia, Zumardian eta kai-inguruan.

      Illuntze artan bere, orrelantxe zan, urrengo orrietan ikusi daikegunez.

V
ARRANTZALEEN AURRESKUA

      Une ontan ondo ta egoki izango da «Azkarrea» baten gomuta, oroipena egitea. «Azkarrea» zaarra! A zan dantzaria, dantzaririk iñor izan ba da! Erritar oinkalari ospatsu au beste emakumetxu baten izenagaz batean jarri bearko: arako Luisatxu Kaiganeko. Amaika bidar egin eban Doniane goizez Emakumeen aurreskua deritzana, bertoko irrada jatorra au ere, bere oinketa ta musika bereziaz. Dantza ortan andrazkoak jarduten dabe soil-soillik lenengo, eta geroago gizonezkoak eroaten ditue sokarako.

      Gona gorri, amantal baltz, goruntz zuri, buruko zapi txistandunak belarriak tente eta zut, eta sorbaldetatik zinzilik bizkar eta besoak estaldurik Manilako eun meieak, mantoi koloretsu ta loradunak. Erriko alaba diran emakume txairo ta liraiñak, edertasunezko jaikun ikusgarria opa oi dauskue erriko jantza bikain, bakan ta berezi orretan.

      Zeruko Ate-jagolearen eguneko kaixerrenkea!... Doniane goizeko Emakumeen aurreskoa!!!

      Aurretikoengandikoak dituzuen eresoinketa zoragarriok, mundu zabal onen erdian: ez egizuez aaztu, ez utzi, ez baztertu. Errikosemeen aalegiñak arlo ortan ere, arduratsuak eta onuratsuak beitez. Urtero ikusi daitezela uriko kaleetan, izakera berarizkoaren agerkaietariko lez. Iraun begie mendeen ondarretaraiño!

* * *

      Ikusmeneko zan, barriro bere, Uriko-etxe aurreko plaza nagusian batu zan lagunaren laguna. Txistulariak aurretik, eta atzetik egundoko mutil sailla etorren aurresku erreskadan, abarketa zuriak, praka ta alkondara garbiak, ta onen idunak askatuta, paparrak zabalik zituela.

      Alakoren batean, bere makillatxua edo aginpide-zartea gora jasota, Perkain errizaiña asi zan erdian leku-egiten, dantzariak euren ekitaldirako naikoa toki izan eta ikusleak ere, egokiago ta aiseago ikusi aal izan egien.

      –Atzera! Zoiaze atzera, atzerago! –didar egiten eban, lagunei besoaz saka ta saka egiñaz.

      –Or datoz etorri gure mutillak –esan eban Egiluz zarrak.

      –Nor da, baiña, atzesku datorren zimel ori? –galdetu eban jakingura betidanekoz neskazaar batek.

      –Oriii? Orixe dozu ba, Zingulin esaten dautsena, Ezpaintxuren ordezkoa izaten dana, bestearen utsa izan ezkero.

      –Izan bere, bai, bera da-ta! Argalago begitandu yat-eta.

      –Argalago? –zirikaz aitatu eban albotxutik beste atso sorgin batek. Maitetasunak argaldu izango eban. Laster loditu be egingo da, aska ona topau dau-ta... Ez be! Besomamiñenean...

      –Erdia!! Ikusten dozu zein bizkor asi dan Peru Ezpain aurreskugiñen? Kaixaganean eginbarri dituan jantzaketan erakutsiriko irradoak gorabeera, bapere nekatu danik ere ez dirudi berorrek. Ara gero, aren artaziak eta gerri-dardakadak!...

      –Mutilla makala!

      –Beste orreik, neskarik aurkitu eziñik edo dirudie...

      –Noren billa ete dabiltz ba? Gaur itsastarren eguna da-ta, neskatillak ere, arranegitarrak nai litzakez.

      An egoan aintziña frontoi zaarra ei zan inguruan alkarrengana bildurik, neskatilla aldra zoragarria. Ta zelan jantzita, zelan apainduta, ta zelan orraztuta egon bere.

      Gizonen beratasun ta galpide, argalkeri ta oztopo, Egileak orrelantxe eginda, –nork eztaki?– emakumeak oi dira.

      Guduan lan gogorretan; neke latzetan, ekaitz-artean, ez bearretan, beti... gizona, sendo bai sendo agertu izaten da, ta edozein okerraldi ta zailtasuneri arpegi-emon ta bularra erakusteko adore, kemen eta indarra izan oi dau.

      Baiñan, emakumearen aurrean...

      Eta an egoan, leen esan dogunez, neskatilla sail ikusgarria, zelaietako lorak eurak bere, bekaitzez ta ondamuz ikusi eukien gizalaba talde mardoa. Zein baiño zein txairoago, bata baiño bestea dotoreago, nor baiño nor txanbeliñago.

      Emakumea irudia da, irudi bizia ta biziduna.

      Soiñaren izate guztiak edertzen, apaintzen eta nabarmentzen dau izan, buruausterik gogorrena, gazte ta gei dan artean batez ere, baiña baita gerotxoago ere, ta urte luzeetan gaiñera.

      Gudariaren antzera, emakumea beti dago gertu, beti ernai bere buru-eder aldezko burrukarako.

      Gorputz osoa, or or, erakusgarri, urtenago, agiriago eskeiñi oi dautse gizonen ikusmenai. Gorpuzkai batzuk batere estaldu bage, beste alderdi batzuk eun edo tela meez gaiñaldetik gorde arren, irudi-irudi, zorrotz, luze ala borobil, agerrerazoaz. Gizasemeen irrits eta griñen erasogarri ta piztutzailletzat atondu oi ditue andrazkoak, beti bai beti, euren jantziak.

      Izadiak oparo emon dautsezan edergailluak, gorputzean dituen jas ta graziak, taiu ta tankerak, ondotxu dakiez egokiagotuten oraingo emakumeak. Buru ondo orraztuak, soiñeko politak, gerri estuak, bular arrotu-anpatuak, berna liraiñak; arpegi, begi, ezpain, ortzuri, beso, lepondo, esku, beatz eta atzazalak arteraiñoko guztiak. Norberak erakusgarri berezirik baldin ba dau, eztau emakumeak aintzakotzat artu barik utziko, eta orregaitik agertu eta ikusi-eragin begiak dituanari, lo egon ezik beintzat.

      Aurreskuaren emakumea mutil gazte bik erdian atara eben; Zingulin-en ezkongai maitagarria, Mariñe Besolodiñekoa. Atso tximur arek legezko zana esan eban lez, arranegitarra zan, berta-bertakoa izan bere, Berdara kalekoa. Iñon dan aurreskugintzarik azkarrena izan zan uraxe. Atzeskua ere, aren pare izan zan. Gure Zingulin-ek egoki baiño egokiago ekin eutsan. Oneri Irene eroan eutsen laguntzat, Kosepantoniren alaba zaarrena.

      Bai ikusgarri izan zala esku bien oillar-auskea ere. Neskatillak erreskadan atara zituen baizen laster, soiñua batbatean eten, eta bigarren aurreskua asi eben gero, azkenengo dantza-jotaldiak guztiak batean egiteko.

      Bigarren aurresku, Xirdo mutil lerdena baizen atsegingarria zan. Jon Bizkor, ostera, atzesku. Ikusleen pozkarioak ezeban neurririk izan eta orregaitik barriro bere txaloka asi ziran. Eta lenengo dantzariak zal eta eragiñak izan baldin ba ziran, besteok etziran, orixe ez, batere motelagoak. Etzekien makalean dantzan mutillok ere.

      Ordurarteko gelditu zan sail garaitikotik Arantza ta Zuriñe atera zituenean, bazterretako agure guztiak bere, erdi-erdira begitu ta begitu ziarduen. Alako lirio zoragarririk! Bata baltzerena; urrezko ulematasadun, bestea.

      Soiñekoak edurra iduri, gerriko gorrimiñez, paparrean kabeliña mardulak zituelarik, lilien aizpatxu zirudiela. Nork begiratu ez orduan, alako ikuskairik! Baita ezkonduak eurak ere...! Lekutan!

      –Xirdo, ori dok-eta!... –didar egiten eutsen pozkiro aldrako lagunak.

      –Jontxu, ortxe aiz ba! –entzuten zan txaloen durundi ta zaparrada artean. Alagalako lagunak batu ere-ta, sekulako aurreskua izan zan.

      Aurresku bien artean, ikusgarrizko uztai zabala egin eben, eta plazea betean ekin eutsen tanbolin-soiñuaz. Azkenez, turrun-turrunka edo biribilketea egiñaz, txistua –etorreran lez– aurretik ebela, Uribarren kalean zear aldegin eben, begirale guztien biotzak eurekin eroiezalarik.

      Baiñan irugarren aurreskua ere, berealakoan antolatu eben, naita barregarria izan.

      Nortzuk? eta... Karel, eta Mordoillo, buruzagi ganorabakoak. Ta neskatillak aukeratzeko, Zaztar eta Gorosti. Guztiok ordurako edariz beiñepein, ondotxu baru-ausiak.

      Ikusleen barre-algarak, Arropaiñetik entzun zituen!

      Errian beste bi autetsi bear izan ba lira bere, ezin zeitekezan egokiagorik aurkitu buruzagion neska-laguntzat, atera zituenak baiño: Mikela Begi eta Timuti Belarri.

      Begi eta Belarri, alagalako bi! Nork ezituan ezagutzen, arranetan! Kaleko arriak eurak baiño ere, aize-eguzki-iretargitan egote geiago egiten ekien mutxurdiña ospatsuak!...

      Gorua ta gorutxapela; bata Zu ta bestea Ni; baleuko ta balitz...

      Orra urteak joan, urteak etorri, ezarri izan eutsezan izentxu batzuk. Umegiñokoak ere, ezagutzen zituen edonun eta edonoiz ara ta ona ebiltzan orbel biok.

      Etenak egin zituen barreka ikusleak, ain ganorabako talde aren zirriparra ta joan-etorriak ikusita.

      Baiñan, onein gaitz-urritasun ta ganorabakotasunari jaramon egiteke, goiazan, irakurle, leen ikusitako gazte ederren artera.

VI
MAITEMIÑEZ

      Oi danez, gure neska-mutil sail ederra, dantzaketa ostean, gozotegira joan zan; egindako lanaren ordaingarritzat eta emakumeai zor yaken begiramenezko opariski lez, edari bigunak eta janari gozozkoak eskeiñiaz.

      Opiltxuneko dendara sartu ziran, eta mai askotan banandurik, barriketa alai eta esangarrietan ekin eutsen. Baita kanta samur asko ere, abestu ta oiuztau zituen, euren artean ain atsegiña dan olerkari errikidearena, eta oraingo gazteak jakin ere eztakiena, zorigaitzez:

            «Aro ona dago, kairantz goazan,

            kanpoan dabil iparra,

            gaurkoa da bai itsasaldia,

            eztago taiua txarra.

            Otzaratxu bat, otzaratxu bi,

            arraiña dator portura beti,

            besigu, lebatz, sardiña ta atun,

            eta beste asko ganeti.

            Palu, erremu, bela ta kordel,

            mazia ta ura bere bai,

            sartu daiguzan txalupan laster

            itxaron barik gizonai.

            Otzaratxu bat...

            Arrantzaleak barua ausita

            kanpora doaz zintzorik,

            betoz guztiak osasunagaz

            eta iñor bere ez gaisorik.

            Otzaratxu bat...

            Errira datoz iparraldetik

            belak betean ontziak,

            ondo dirudi egun argitan

            belan dabillen ontziak.

            Otzaratxu bat...

            Berrogei arratz besigu dakaz

            txalupa andiak egiñak,

            ogetamar bat txikerrak eta

            larogei lebatz potiñak.

            Otzaratxu bat...

            Erbaixeruak or goian dagoz

            arraiña iminten narretan;

            garbitu arin, lagundu daigun

            asto ta mando zametan.

            Otzaratxu bat...

      Bitartean, astiak txiri-txara iges egin eban, atsegiñez dagozenai oi dautsenez; eta eguzkia Otoioren atzean ostendu eta itsasoan murgildu zala, aspaldi zan. Aren ordez, gau estalki baltzezkoa asi zan uriko kaleak beteten, eta etxeetako argi-izpiñoak keiñukadak egiten.

      Jan-edana amaituta, gozozko sorgin-apariari azkena emonda, guztiak alkarri agur egiñaz kalera ziran, eta bakoitza bere lekuetarantz abiau neska-laguntzen, arean bere, aurreskuari dagokionez, mutil bakoitzak gonadun berea ebalako.

      Arteetan, plazako soinuketea ere burutu zan, eta lagunak lagun kaleak betean yioazan euren etxeetarantz, batzuk goialderantz, beerantz enparaukoak, eta abar.

      Bidezko zanez, Zingulin-ek laster beregandu eban Mariñe Besolodi, bere saieski kutuna, eta an yoiazan Berdara kalean gora. Pozik yoian Xirdo bere, Arantza beltzerana alboko ebala.

      Izarrak dirdizka ziarduen ozkarbi zabalean, gogoari ziri egiten dautsan isillezko aotsez, biotzari indar eragiten dautsan izbageko aginduz. Iparraize eme batek surrumurru egian zumardiko zugatz-ostoetan.

      Lagun bi yoiazan nasan zear, eta erdi-illuntasun artan, ezin zeitekean nortzuk ziran ezagutu.

      Arranegiko zabalaren barrenera eldu ziranean, kantoian gora egin eben, eta gero, eskumaldera. Zaldundegi-etxearen aurrez aurre gelditu ziran, iturriaren ondoan. Ango argi its, motel eta zurbillak indar andirik ez eukan-ta, ez zan errez arpegiak ikustea. Ordurako zeatz illundu eban.

      Autu luzeren batean ziarduen, antza.

      –... eta oraintxe baiño ereti oberik...

      –Esangura dozun ori, esan ziñeist –jardetsi eutsan emakumeak.

      –Bada, zera... asarre-bide ezpalitz...

      –Ez, gauza txarra ez baldin ba-da.

      –Gauza txarrik zelan esan neizu nik zuri... maite zaitudala esango ba neutzu?

      –Ori da guzti ori?

      –Guztia da, ba? Ala, nire esan au uste al dozu egoki-eza dala?

      –Ez olakorik, baiña uste-uste bagako zera azaldu daustazu-ta...

      Emakumeak, orra ba! onelako gertaeretan beti jokatzen dabe era bardiñez. Gizonezkoaren maitetasun-agerkundea, usterik bako azalpena izan oi da eurentzat, eta arritu ta konkortu antzean lotzen dira, euren inguruan –argiarenean inguma ta tximirritak bezela– jira ta bira egoak erre bearrean, gizonezkoren bat aspaldi ikusi ta ikusita gero, noiz entzungo dagozana entzuten dabenean.

      –Bada, leen ezpazekian ere orain dakizun-ezkero, zer diñostazun entzun nai neuke.

      –Zer esan? Zer esatea nai dozu ba? Erabatera eta itsumustuan erantzunik ezin emon neizuna, jakin bear zenduke.

      –Orrezkero, belu eldu nazanentz adiraziko?

      –Niri esana, beste zenbat geiagori ere ez ete dautsazu esan?

      –Baiña ez bene-benetan, zuri orain azaldu dautzudan lez.

      –Tira ba, orrelan izan dedilla... baiña, noian etxera berandu dalako, kaleak guztiak ere utsik dagoz-ta.

      –Orduan biar gabaz.

      –Biarko barri Jaungoikoak daki. Gabon, eta ondo lo egin! –ots baten esanaz, arin-aringa joan zan neskatillea euren atetarantz. Ertzedegian egoan atea, apurtxu bat zabaldu eban eta an sartu zan beingo baten.

      Mutillak Arranegi-kalean zear gorantz egin eban, eta kalertzeko argipetik joakeran, burutsik yoian gazte bat ezagutu genduan.

      Jontxu zan.

      Kaleetan ez ebillen ez, lagun andirik. Baiña andik geroetara bere, gabontz, mozolo ta saguzar banakaren batzuk ba ebiltzan ibili; egorik bageak, jakiña ba.

      Urrun-samarretik etorren berbaotsa, itz zaparradea, gero ta urreago, gero ta ozenago, eta noizean beingo barren algara gangarrak, Ezpeleta kalean atso bateri leiora urten eragin eutsen eta itzaldi pipertsu au eraso:

      –Zer dakarre eurok, kankailluok alakuok! Nortzuk, eta betikoak! Itsasoko urak guztiak ez aal yakez noiz edo noiz ardau biurtuko, alakoren baten naia edanaz asetu eta ito daitezan. Bestelako bakea izango genduke auzuotan. Lotsagalduko, mozkor, ordi, barrua zaragiak berak baiño bere baltzago daukazuenok! Lotsatu be, etzarie egiten-ta, lotsatu be! Zantarreriari emonda zearo, partilla usaiñik ba-da! Lanbasok alakuok! Eztautzue beingoan diruak sakelik erreko! Zoiaze ondarrera, edo Tala-ra, edo kabuko tanborrera!...

      Itzaldi luze, zorrotz eta garratzori arnasa baten esanda gero, draska! ertsi eban leio-atetxua andra zimelak.

      Baetozan –atsoaren esanak gorabeera–, baetozan oillo-oilloka, alkarren jarraian, alkondarak kanpoan zituela, batak besteari oratuta erreskadan, banan banan, iru morrosko, aize ta eguzkiz baltzituriko arpegi ta kokotondo mardodunak, Ezpeleta kalean zear, isil-samar abestuaz:

            «Jarrai, jarrai, jarrai,

            geure aldra ederrari,

            etxaramon egin

            atsoen esanari...»

      Euren Zaindariaren aurrera, San Pedropera eldu ziranean, euretariko batek –Mordoillo, Karel eta Gorosti ziran iru «erregeok»–, agindu eutsen beste biei:

      –Txo, ementxe egin bear yeutsaguk gure patroi nagusiari agurra. Ortxe yagok egon, geuri begira egon bere, geu lez arrantzale utsa izanda, zeruetako kaporal egin zana. Gora geu, ta geutarrak! Aixaixorri! Ardor– motxorruak kaiganean! Goiazan Maria Txatxarrenera, erriko bandan!...

      Doi-doi lortu eben ardandegi artan sartzea, ateak ertsiteko orduantxe egozan-ta. Baiña andik laster atara zituen, eta Arranegiko zabalerantz egin eben.

      Karel-ek ez ekian nun ebillen bere, ez legorrean oiñez, ala ontzibarruan ala ur-azalean uin-artean.

      –Nun bizi aiz, Karel? Ementxe, eztok?

      –Asko yakiat nik ba! –erantzun eban Karel-ek, arrauzi andi bat egiñaz. Ta orren urrengo barre-karkaixa zoroa.

      –A zelako zirri mamiña egin dautsadan Timutitxuri!...

      –Isilik egon adi, zantar iperdi, tentelduta ago-ta!

      –Zaldunkalean gaiagozak, eta doiala kantalbarrenean gora etxeraiño bera bakarrik –esan eutsan bigarrenak irugarrenari, guztiak alkarrengandik aldenduaz eta banatuaz.

      Egunak txirrist egin ebaneko, elizarantz yoiazan andratxu goiztarrak an idoro eben lurrean luze, zan giñoan, Karel gurea, barruna eban zaztarraren besoetan lo.

      Izan bere, ardautzan kareleraiño sartu zan-ta...

VII
TREOTZAREA?

      San Pedro Txiki egunak ere ba-dau alako jator-usain eta kera berezia arraintzale urietan.

      Uraren ertzerago joaten dira erri-jaietako egitadak. Itsasondorago, soiñu ta dantzaketak. Illunabarrean Tala-n, uiñen eragozpen diran atxen ganeko orma sendoen ondoan, izan ziran egundoko erromeri-jaiak.

      Egun orretako goizean, Txalupetxe aurrean, sasi-eskola egiteko asmoz nunbait, olgetan eta jolasetan ebiltzan mutil koskor batzuek. Amar urte inguruko mutikoak, bata bestea baiño okerragoak. Txanbiurrezko gorputz-arimak zituenak, Kosepantoniren esakeraz.

      Bata, onen lobea, Mariñe saregiñaren semea, Mikolas Aken zeritxana. Onen lagunak, Zozpal eta Ezten, anaiak. Laugarrena Kiri zan, besteok baiño apalagoa, bildurtiago edo makalago zalako edo... Okerreriaren baten ondoren iñork jarraituten eutsenetan, azkenengo oneri geinetan oratuten eutsen, eta beronek galtzen zituala-ta, beti egozan asmotan euren sailletik kanpora alderagiteko.

      Buru, esku ta oiñak okerreri ta biurrikerietarako lez, miña bere, berbetarako bizkor ta artazia eben morroiak edo mutikuok.

      Aken-ek Ezten-eri eskuetan erabillen lokarri edo sokazati bat kendu gura izan eutsala ta lortu ez ebanean, matarlako andi bat emon eta negarrez utzi eban Zozpal-en anaia gaztea.

      –Al-itxi! –didarregin eutsan Ezten-ek. Eiok ori amari nai bok! Euen ama!...

      –Tirixillik! –Aken-ek erantzuna, beste belarrondoko bat emonaz, gaiñera.

      –Euri itxi sokea! Guzurra diñok ik!

      –Koipe gorriak atarauko yautzudazak!

      –Mutil txikiak joten! Piskala! Joik ia Zozpal!

      –Isilik egoteko! Bestela...

      –Eugaitik! Txikiñagoak joten beti...!

      Egundoko matxiñadaren bat sortuko ete zan mutillen artean, esan zeitekean. Baiña, bai zera! Andik ordulaurenera baiño leen, guztiak baketsu ta adiskidetuta egozan, asarre irauteko indarrik ez oiturarik ez ebelako. Amaika onelako burruka, auskaka ta aserrealdi izaten ditue urietako mutil koskorrak euren artean.

      Alango batean, lurrean jesarrita egozan tokitik bat-batean zutundu, ta tximisteak baiño ariñago aldegin eben errirantz.

      Asmoren bat bururatu yaken, antza, eta zirt-zart, asmau ta egin. Moillanzear, Gamarran zear (eskolarantz ez, zer gertauko bere), Eskolapera eldu ziran eta Ate-rantz jarraitu.

      Ateko erreka edo garbiketa-aterpe aurrera elduxe ziranean, Artolabaneko zerkan barruna joan zan Mikolas Aken, buruzagi ernea, besteak, beste irurak an geldi egiñaz. Bereala burutzakoak dei-egin eutsan Zozpal-eri, lapur-txistua joaz.

      Eta andik lasterrera agertu ziran mutiko biak, samatik lotuta asto bana ekarrela, bakoitzak. Asto-otzarak ez egozan utsik, orraitiño, baiña euren asmoa etzan ezer ostutea.

      Zumatzetako zerkara eroan eta an, beinbeiñekoz, otzarak utsitu eta gauzak polito polito utzi nai zituezan beian, lurrean. Dana dala, ariñak arin ebiltzalako edo, zoritxarren baten boteillak ausi yakezan, eta batetik kaiña-edaria eta bestetik orio ederra, beian zabaldu ziran lurra busti ta zikinduaz.

      Ezbear ori, ostera, ez eben mutillak aintzakotzak be, artu. Aen burubidea besterik zan, astoen estropadak egitea, ain zuzen.

      Eta astotzarak zearo utsitutakoan, Kiri-k eta Ezten-ek asto bakoitzari musturretik oratu, eta Aken ta Zozpal zaldun edo astodun biurtu ziran, abereganean arro ta gertu egozalarik asierako aginduaren zain.

      –Bat! bi! Iru...! Lau! –esanda, norleenka estuari ekin eutsen, sokamuturreko orapilloaz astoak atzealdean joaz. Zumatzetan aurrera yoizan asto biak arrapaladan, ez kontentuz ordea, beingoan jauzika ta iperturika asi yakezan-ta. Begira egozan lekuan, Ezten-ek eta Kiri-k naia barreak egiten zituen, besteen estutasunak ikusita.

      Astoen dardakada, iñarroste ta zalapartak andiago, eta ikusleen barre algarak areago. Axe bai duako zirkua!...

      Baiña onetan, Bolunburuko andrea ta Armiñakoa, sekulako didar ta zaratak egiñaz etozan biak bietara astoen galde, mutikoren batzuk izan ete ziranekoa alkarri siñestaraziaz.

      Egia zan, izan ere.

      Ez ditue ba, ikusten, euren kankarru, esnepoto, kaiku ta abarrak lurrean uzkizgora, eta edariak zirin-zirin zabalduta bearen ganean, eta aruntzatxuago mutil ziztrin bi, lurrean ia agiri eziranak, egundoko barre-algaraz, eta astoak an urrunago iperturtika ta arrantzaka asi gurarik...

      An izan zan izatekoa!

      Mutikoak igesari emon eutsen aitearen egin orduko, eta astoak bertan beera utzita, tximistea baiño ariñago ostendu ziran gure «txanbiurrok» Arbietxeruntz edo.

      Baiña ez. Eskumarantz egiñaz, Aldaztorren gora jo eben, eta Goraburutik beeko errekara urtenaz, pelotatokian egozan pare bat minutu baiño leen. Arein barreak, arnasestua zerbait baretu ebenean!...

      Jolasean ziarduen beste mutiko batzuk, euren kirolketea utzi, eta mutiko eldubarrion ondora ta albora ziran, egiñiko okerreria ta «abilkeriak» jakin nairik.

      Asto korrikalarien ingurura agertu zan noizbait ere, Perkain errizaiña, eta baserriko emakumeen azalpenak entzun ostean, lau mutillen aztarrena laster artuko ebala eta eurek merezi ebena artuko ebela siñisterazo gura eutsen asarratutako andra biei.

      Perkain-ek zaarra zalako, ez azkarra zalako, susmoa artu eban, nortzuk izango ete ziran, batez be, lau mutiko izan zirala entzutean.

      Gerogarrenean, txalupetxeko atean agertu zan ertzain au, Kosepantoniri lobearen eta laguntxuen galdea egiñik, Armiñako ta Bolunburuko asto-jagolak eurek izan leitekezala adirazo gurarik.

      –Eztot uste gureak izango ziranik, oindiño ointxe berton, ementxe ibili dira-ta –zirautsan etxekandreak. Eta aek, ganera, eskolara joan izango ziran.

      –Eztakit ba, lau izan dira-ta, eta euren erreztua artu eztodanik ez neuke esango. Atzo be, nortzuk izan ete ziran alkateareneko ortuan kerixa lapurretan egin eben lau mutikoak?

      –Aingeru jagolea! Baiña, baiña... eurak izango ete dira ba? Orrek egingo eztaben okerreriarik egon be eztago-ta.

      –Ez ditue makalak esan baserritarrak, emengo mutiko kakanarru lotsabagakaitik.

      –Tira, Perkain, baretu zaite, arteak artu eziñik egon barik. Eutsi txetxu bat ardau zuri, ikarea kentzeko, gaur Sanpedro txiki be ba da-ta.

      An barruan egozan gizonezkoak bere, ertzain zaarrak jazorikoaren zertzeladak esan-ala, barreak barre egin zituen, gozaro egin bere.

      Perkain-ek ardandegitik kalera urten orduko, iparreko moillan igeri ebiltzan gure lau kurumiñoak, biloiz biloizik, narrugorritan ibili ere. Lenengo zapaletik zapalera, arrizko mailletan; gero zapart-egiñaz nasaganetik uretara, zutunik, oiñak beerantz zituela ta ezkerreko eskuaz surtzilloak itxiaz. Urrengo, dzangaka ekin eutsen, buruz aurrera. Geroago luzean, au da, urazpitik, arnasa luzea eutsiaz. Baita aratean be egon ziran luze-luze gora begira, ur azalean anpor edo ol baten moduan. Eta azkenez, moillatik moillara egin bear ebela erabagi eben, batez be, Perkain ardandegitik urteten ikusi ebenean zeozer susmau ebelako, ta, gaiñera ur-jantzi barik ebiltzalako, zigorra irabazita euken-ta; leengoak ezer gitxi ba-lira ere.

      Ez zituan loak artu, beraz, gure mutiko biurriak. Eurek ikusten edo eurei begira jantzita egozan beste mutiko batzuei agindu auxe emon eutsen: igarilarien praka-alkondara-abarketak artu egiezela eta Perkain etorri baiño leen, norteko moilla ganera isil-isilik igon, eta txiñelaren atzekaldetik iges eginda, Izuntza ondartzarantz eroan egikioezala soiñekoak, igarilariak urez Abadeen moillaratu eta emen zear joanaz, ariñeketan, euren soiñekodunekaz an ondartzaldean bategiteko.

      Esan eta egin.

      Perkain iparnasa muturrera eldu zaneko, an yoiazan arrapaladan arin aringa barriro bere legorrez arako lau arraiñak, nortzuk ete ziran ezagutzeko be asti barik, billoizik egozalako... eta orra erritzaiña ao bete azurrez utzi.

* * *

      Azkenengo egitadok nai ta ez ikusi izango zituan Zuriñek etxeko ikusgu edo balkoitik, kanpora begira egoan-ta. Onen bizitokiak Zaldundegirantz eukan aurrea, eta kaialderantz atzea, leio eder bi ta balkoi luze samarra zitualarik. Zaingorri edo jeraneo zurigorriztak eukazan ontzietan, eta baita xulufrei ta kabeliña odoltsuak ere.

      Perkaiñek eskuko makillea jasota egiten zituan ziñu, mogira ta pariztak ikusirik, barre egin zeinkean edonork ere, baiña eguerdi-aurre artan ez eukan poz-antzik neskatilla onen arpegiak.

      Aintzintiko gabaz, eguna amaituta atseden billa joianean, buruausteak eta ardurak biaramonerako utzi oi ditugun orduan, izan ere, uste bako zer barria agertu izan yakon bere bizitzan.

      Bere bidean, alai ta atsekaberik bage, gaztezaroko zelai atsegiñean, aita-amen pentzura, gurasoen esanera kezka barik bizi zan txori kantariari, gauza barria azaldu eutsen.

      Noiz edo bein, alakoren batean kabi barri bat taiutu eta maitetasun egoitza egingo eukeala iñoiz amestu edo adiskideen artean esan bai, esan eroian; baiñan gertaerok ain urrun, ain gerorako uste zituanez, Jontxuren itzak zirala ta etzirala, alako buruauste astunetan jarri eben aren burua.

      Gau artan, etxeko maillak aitearen batean igon zituan, aurreskuari gabon esan ondorean. Aita, lotan egoan orduko; ama be, erdi-lo, sukaldeko aulki txiki baten jesarrita, bizkarra ormondoari eutsala lo-suman egoan, noizean bein burua loka edo zintzilik bai-leukan, zanbuluak zanbulu egiñaz.

      Alabea etxera zanean, laster arin oeratu zan ama, Zuriñe ere, bereala joan zan bere logelara; oiñetakoak kendu, soiñekoak erantzi oerako jauzkura jantzi ta zeruetako Amari eskeintza ta arrenak egin ondoren, argia itzali ta oian sartu zan.

      Logura zan, nunbait, baiña ez etorkion lorik begietara. Burkoa gogorregia egoala begitandu yakon, eta oian jesarririk, esku biekaz burkoari oratu ta astiñaldi txiker batzuk emonaz, bigundu ta egokitu ebalakoan, barriro bere lekuan ipini ta etzin zan. Loak orraitio, beste asmo batzuk zituan.

      Jon-en itzak ebilkiozan inguruan: «Neu maite nauala»...

      Eta zer ete zan maitetasuna?

      Olerkariak eta koblakariak berba ain gozoz ta esakera gartsuz kanta oi daben maitetasunak, ez eban iñoiz ernemiñik izan ogei urte bete bage zituan biotz artan.

      Maitetasuna!

      Gazte biotzen alkar-beratasuna, leengo ume-bizikerea aldaturik beste amesbizitza ta izakera bat sortuazoten dauan barruko garra.

      Umetako jolasak zeatz eta errotik irauliaz, emakumeak amodiozko txingarretan erreten jarten dituan biotzaren iñarrospen barria. Andrakilla, similiki ta kopinak baztartuaz, gizon baten, mutil baten irudia barru-barrura sartu ta egun eta gau, beti isiotuta dagon argitxua lez, da izan. Edo uda ala negu puzkada epelez arnas-etenbakoan diarduan arimako maite-aize berogarriaren antzera. Beti bizi eta iraungiteke ari dan su itzali-eziña.

      Arako bertso bat eldu yakan gomutara:

            Niretzat luze dira

            gau eta egunak,

            gauak argiak ditut,

            egunak illunak;

            ez nekian zer eukan

            ai, maitetasunak...

      Zein ete zan ba, maitetasunaren lendabiziko lege? Datorrena datorrela, baietza emon biotz-eske etorrenari? Ala, mutil batek esaniko itz legunei ezer erantzun aurretik, norbere lekuan geldi, norbere kolkoan ez ete zan griña indartsuaren joera sutsu bat dardarikatu bear?

      Eta gaiñera, itzetik ortzera, goizetik gabera jaioten ete da alkar-zaletasun ori? Eta illunabar batean, edonun, esaterako kalean bertan ta geiagoko barik, egiten ete yako neskatilla bateri biotzaren eskabidea?

      San Pedro gabeko lenengo lo-orduak itzarrik emon zituan, orrelako asmo ta burutapenak gora ta beera, azpikoz ganera ta goikoaz beera, atzekoz aurrera ta azpi-gainka erabiliaz. Alakoren baten, eguna txirrist-egiteko egoala, loak artu eban.

      Eta goizean, aren amak, Iñese zoliak, eguna aurrera yoiala-ta umeari dei egiteko gelan sartu zanean lo-sorroan aurkiturik, dantzaketan nekatua egon izango zala-ta, etzan batere alabearen logura andiaz arritu.

      Itzartu zanaz batera, Zuriñeri, gomutara yakozan barriren barri gabeko gogoetak. Ain zuzen, Arantza bere adiskidearen nebeak aitaturiko artu-emon barriaz zer erantzun bialdu bear eutsan.

      Mutilla, ona zan, izan. Langillea, aroztegi ugazaba, gaztea izan-arren. Erne, argi, eragiña bere bai, edonoren aurrera joateko lakoxea; axe, urtentxua aukeran.

      –Ezin adiskide obea, baiña... bizitza-lagun izateko eztakit ba nik ba! –ziñotsan Zuriñek bere buruari–. Eztot oraiñarte, egia esan, arenganako zaletasun berezirik igarri. Eztot neuk orrelako lerarik susmau. Eta... zer esan bear ete dautsat? Baietz? Ene biozpean ezer bigunkeririk nabari ez-ta? Baietz? Bera izan dodalako lenengo maitaria? Ta leenago, niri barik beste norbaiteri bardin esan izan ba-dautsa, zergaitik niri, ni bigarrentzat artuaz, mintzo berbera aitatu? Emakume guztiak giza-soiñu bardiñen otsera dantzan egin eta biotz-ziriketa antzekoen menpe ibili bear ete dabe?

      Zalantza ta ezpaiez beterik erabillen barrua.

      –Benetan ziraustala adirazota ere, ez al zan, nunbait, edanda egongo bera! Ez, ez. Edanda ez egoan. Aren itzak benazko ta ganora andizko ziran, olantxe da. Esangura ebana, argi ta garbi azaldu eban.

      Bai, Jontxuren eskabide ori, egiazkoa zan. Ezegoan norarik.

      –Eta txartzat artuko ba-lebe, artu, nire ezespen ez ba?

      Norbere gogoaz-besteko egitada bat, ezin leiteke iñoiz egin, indarpe izan ezik. Norbere buruaren kaltezko edo aurkako zer bat, ezin zeitekean erabagi zuurra izan. Bakoitzaren joera ta zaletasunak ezin leikez iñork indarrez, bortxaz, bildur-bidez ta zemai-ikaraz alda, lege onez beintzat.

      –Eta, ezetza emongo ba neutso? Ta, zergaitik ori, bai Jontxuk eta bai onen arreba Arantzak?...

      Zer egin bear ete eban? Elorrioak zituan, beiñepein.

      Arantzari bere ustea eskatu, bere iritzia agertu egiola? Eta onek ezer jakin ez-ta, artuemon gura ori ezerezean galdituko ba-litzakean, zertan eban zertan ezer jakin Arantzak, nebearen maite-arazoen arnasarik ere?

      Nori itandu orduan? Beste adiskide barrukoari, Madalen lagun zintzoari?

      Baiñan, lagun zintzoak ere, edo zintzotzakoak, neskatxen artean beintzat, maitetasun-ele ta solasak agertutean, mutil gazte liluratzailleak ingurura eltzean senargaitzakoak ezer aipatu baizen laster ala itzerdiren bat agertaraztean, neskatillen arteko alkartasun ta adiskidetasunak, sarri askotan, aizeak daroazan orbelak lez, bata besteagandik berealakoan alderatu ta urrundu oi dira... Eta mutillen banaketa zolia egin ostean, au nitzat... utsa zuretzat, agur neskatxen alkartasuna! agur neska gazteen maitetasun ta alkar bearra!...

      Norbaitek maite-itzak azaldutean ba dakie neskatilla batzuk orrelako asmoak alkarri burutik kentzen, gero bear ba da, zuretzat ez egokitzat etsitako mutikoa, niretzat berebiziko izateko; itz batean esateko, aolkari edo esana emondakoa mutil txarragaz jabetuteko...

      Ta orregaitik ez eritxan onurazkoa, adiskideari aitatutea ere.

      Nori beraz, adirazo, eta nori onua eskatu? Nor erazko orretarako? Amari? Bere amari? Gurasoak egiñiko ezkontzea ere, ez dala egokiena askotan entzuna zan gure neskatoa, bertso berri zaarretan ere bai.

      Orduan, zer zan egitea?...

      Buruera bat bakarra otu yakon. Orrelangoetan oi danez, ez goiko ez beeko; erdiko bidetik jo bear ebala erabagi eban, eta orixe egingo eban. Ez eutsan Jon-eri ez baietzik ez ezetzik esango.

      Dagona dagon lez utzi, dagonean laga. Itxaropenik ez emon, baiña ezta ezetz estu, itzal eta borobillik adirazo ere. Utzi, bertanbera utzi. Luzatu, isilik egon, ez aipatu ere olako konturik. Etorkizunak erabagi egiala.

      Orixe egingo eban.

      Artuemonik sortu eta areagotuten ei da alkar-lera; baiñan, sarri askotan, adiskide ta erdi-kutun asitako alkar-miñetik betiko aspertze, ta iguiña, ta gogaiketa, ta asarrea: ta azkenez banakuntzea eldu oi da.

      Bego ba, biotza, geldi ta baketsu.

      Inguruko mutilen palagu ta txera samur eztietara –udabarrian lore-pipillak eguzki epelera bezela– biotz ori noizbait alderen alde iriki bear ba zan, idekiko zan sasoi egokian, eta norbaitenganako zaletasun ta isuri bereziz. Eta bitartean, senargei bear-izan gorririk ez ebanez...

      Ta asmo orixe gorde eban bere buruan azkenengotzat. Ez eutsan arazo ontan iñortxori ezer aitatuko.

      Ez artu, ez uka. Ez aurrerapiderik emon, eta ezta treotzararik ere, erdeiñu ta ezetzik ere.

VIII
LAGUNAREN BEGIRA

      Oso nekatua eritxan Jontxuk bere buruari, San Pedro egunaren biaramonean egun osoan lanean jardun ondoren. Ta ez ba, bestetan baiño luzaroago ekin eutsalako, ta ezta iñoiz ez lako alak eta lerrak egin zitualako ere. Egunari luze-iritzita egon zan, orra egia labur esan.

      Etzan bada, lanaren astuna, ez makalaldi edo osasunik eza ere. Beste zerbaitek, bere barruan ibilirik, emoten eutsan egonezin, neke, ala-olako zeozer zan.

      Norberak igarri be egin barik, biotz-aldean sortuten dan gurari sendo ta sustraitsuak, bakea ostuten dautsa gizonari, emeki emeki gau-lapurrak antzo. Arako urduritasuna, ezin-egona arteak artu eziñik irakiten asten da bularraren txokoan, barruan alegia, ta zentzuna ta gogoa, adimena ta guramena, alkarren aurka jarri oi dira gure baitan.

      Orrelan ba, aurresku-gau artatik arrezkero Jon-engan ere, gogoa ta irudimena orron ebiltzan, atsedengabe, loka, geleziñik, espaz, aienez eta zinkuriñez. Eskuak lanari lotuak izan arren, aren begiak egun osoan zuren, egurren eta oien aurrez aur egonarren, mutillaren asmoak eta buruerak lantegitik aldegiñik, batera bestera egan lez ibiliak ziran.

      Ai, gazte maitemindua!

      Aspaldian bularraren ondarretan sortu izan yakon zaletasun azia, noizbait zartegiñez ernetan ikusteko antsiz ta egarriz egoana; eta txiker eta xume erne ondorean burua lerden jasoaz, gora ta gora mardo indartsu azi ta zorionen batean kozkortu ta garatuta ikusi gogo ebana, zein aduk bere itzalpean artuko ete eban, gogoetan ziarduan.

      Mutil jolasti, alai ta betargia, ardura aundiren baten menpe, arrenkuraz eta arbin agiri zan illuntze artan.

      Eguneko lanaldia amaitu ebanean, afaltu eta Talaraño eldu zan, an egiteko zan erromerian, alan bearrez, bere barruko kezka mingotsa bein betiko poz-iturri biurtuko ete zaneko susmo ta pekuz. Eta orrela izan barik, bestela ba litz...?

      Soiñuketara, eurrezean bildu zan laguna illunabar eta gauleenean. Lagun arteratu zan Jon ere. Begira ta begira, ikusi ta ikusi, ez eban ostera, aotik ortzera, nai ebanik aurkitu.

      Idoro gura eban irudi liraiña, ikusi nai eban emakume aratz eta txairoa, etzan iñundik iñora agiri.

      Ez ete egoan an? Artean, goizegi ete zan neskatxa guztiak an batzeko? Ustez, ez. Ordua zan joateko ziranak bertara eltzeko. Arritutekoa zan ba, batez be, berak topez egin nai ebana arrantzale-alaba zalako, eta erromeria ori ain zuzen, guztiena baiñan bereziki, itsastarren artekoa oi dalako.

      Beste edozeintzuk neskatilla antxe ikusi ta agurtu zituan, banaka, pareka, sailka, mordoka. Bear ez, ta orduan aurkitu, esan oi da, eta egia izan oi. Bat bakarra ikusi nai, eta beraren gerizerik ere ezin iñun susma. Ezta aztarren txikienari urrik emon ere.

      Nun ete egoan Zuriñe?

      Eta... nogaz ete egoan? Espaz ta bekaizkeriaz, keixu asi yakon barrua, maitalearena lez, norberentzat eta ez besterentzat, gauza guztiak, txikiena ere, norberentzat nai oi dauan irritsaren mende.

      Guzurra zirudian arranegitar neskatxa guzti guztiak an egon bear eza. Nun ete, Talara agertu bage? Orduan... beste norbaitegaz, ostantzeko lekuren batean ete egoan? Enparantzan ala, Eskolapean ala...

      Mutillik geienak jantzaketan ziarduen; arrantzale ta legortar, antxen ebiltzan betargi ta irribarreka dantza ta jolas, barre ta autuka, gaztetasun eta maitetasun indarrak arturik, neskatilla alaiekin poz zoro mozkorberan.

      Iparmoilla muturrerantz joan zan bakarrik, geldi geldiro Jontxu, alderdi guztietara beituaz, ta antxe egoan, nasa ta kaiganea begiekin iruntsi nairik, txoritxu gaisoa noiz artuko dauala, orekan dagon mirotza lez.

      Gau illunean, an urruti samar, dirdiz egiten eban Donostiako argiak, maitearen begietan ikusi nai zeukean keiñua irudituaz.

      Geroago, alperreko zainketa zala-ta, barriro bere, itsasalderago joan zan, Amandarri moillaraiño, ugiñak austen diran moilla lodi sendoraiño.

      An gelditu zan urrunera begira, barruko maite-aziak emondako emaitz mingotsa ausnartuaz.

      Ugarteko piñondoak ez eben dantzarik egiten, baiña gabeko aizetxoak eraginda, terral usaiñagaz, euren orri mee ziriantzekoz ornidutako adapuru-adarretan ba ebillen zirkintxu ta ara-onarik, Jon-en buruko uleetan lez.

      Isiotu ta itzali, izetu ta itzungi, ager eta gorde ziarduan Antzorizko farolak ere, itsaserdian legor-egarriaz yoiazan ontzigizonei lurraren mustur gogor zorrotza non egoan adierazorik.

      Itsasoari bizkar emonik barriro, Amandarri nasan bertan, baiña Ondarzabalera begira jarri zan, besoak burdiñagetan gurutzetua ipiñiaz, alkar laztanka, gerria apur bat okertuta, balkoi batean bai-legoan. Beti bakarrik, zeru aldeko illargi zuriaren izpi motelen distirak lagun zituala, lagunaren begira... ta laguna ez agiri.

      Zer zala-ta ez agertu neskatillea? Naiz-ta ezetz esateko ere, etortea baiño etzeukana. Ala atsekabe albiste ori ez adirazotearren, apurtxu baten baiño ezpa-zan ere, Jon-ek, amesak ames agiten jarrai egian, beraizik uts egin ete eban Zuriñe ederrak?

      Onetan ziarduala, atzetxutik isilisilik norbait urreratu beragana eta begiak tapau edo itxi-azo eutsazan. Ori egin eutsen eskuak, esku mee bigun labanak ziran; emakume eskuak, esku gazteak, iñolaz ere ez gizonezkoaren eskuak.

      Ametsetan ete ziarduan Jonek?

      Nor ete zan bakartadeko larritasuna arintzera etorkion aingerua? Nor ete zan? Berak naien ebana, ziur asko.

      Laster arin bira egin eban mutillak azkar ta sendo, ta bere esku latzekin esku guri bigunei oratu ta begi-aurretik beingoan kenduaz, neskatila baten aurrean aurkitu eban bere burua.

      Irribarreka, begiak argi, ezpaiñak gorri, adiskide gisako itz samurrez esan eutsan neskatxa zoragarri arek:

      –Zer egiten dozu bakarrik emen, Jon?

      –Madalen! –ebaki eben mutillen ezpaiñak, erdi asarre, erdi arrituta, amestutako aingerua beste bat zala ikustean. Nork esan emen nagona?

      –Neuk ikusi bakarrik zagozana.

      –Ta lagun egitera zatozkidaz, ezta?

      –Zaarra da ori! Naikoa dantzarik egin neban bart, eta gaur. Nai al dozu apur batean ementxe jesarri gaitezan?

      –Tira ba, zeuk gura izan ezkero.

      –Zetan ziarduan zuk emen, uraren goraberak ikusten ala?

      –Ez, egon nengoan. Neu bere nekatuta atzokoaz ta gaurko lanaz.

      –Lan ugari agian?

      –Basotxura bidean erosi dodan etxe zaar orrek, emongo daust.

      –Baiña, zuk orain ez dirudizu atzokoa, Jontxu; ez atzokoa ta ez bestetakoa.

      –Nik, zer ba?

      Estutu zan arotza ori entzunik, eta bere baitako istura ta itzaltasuna estaldu bearrez, irribarrez geitu eutsan Madalen-i:

      –Orren aldatua ete nago ba gaur? Ez nekien ezer. Orduan, zelan ezagutu nozu ba?

      Alperreko itzak neskatillea zuritu nairik. Alperrik esan erazo buruan beste ezertariko lorrik edo nasterik ebanik, neskatxak bein eta barriro galdetu arren.

      Ez, arranotan. Jakingura ebana jakiñik, etzan geldituko Madalen.

      Baiñan, neskatxak ez eban astirik alperrik emon. Zerbait lortu eban, emakumeak maiz eta sarri oi dabenez. Etxera nai ebala-ta, lagundu eragin eutsan Jon-eri, ta an egoan jente-artetik, biak bietara, biak... bakarrik, joan ziran Madalen-en etxerantz.

      Olantxe aukera ta eretirik txatxarrena ere ondu ta gonduten dakie emazteki zuur, zoli ta usmotsuak. Tratulariak irabazpide aukera billa ta nun susma ibili oi diran antzean, orrelantxe andrazkoak bere, euren garatz, kontu ta korapilloen etorkizuna danari buruzko abagunerik ta eretirik, ez ei dabe iñoiz galdu. Emakumearen sena!...

IX
ATSEKABE ANDI BAT

      Jon-ek, etxeaurrean agur-egin eutsanean Madalen-i txalupetxean mutillik naikoa egoan, artean; baiñan atean bertan neskatillea utzi, ta bere bidean zear etxerantz abiau zan.

      Nasa zear yoiala, burua jaso eban Zuriñe bizi zan etxe-parean, baiña iñor ikusi ez-ta, aurrera ekin eutsan.

      Orraitiño, moilla barrenetik Arranegiko zabalerantz egin eban, ta inguru artan begirada luze ta arduratsua egiñaz ta alperrik ebillela uste izanez, aguro joan zan etxealderantz.

      Atetako atea zabal aurkitu eban, zan giñoan. Eta unean bertan, bere arrebearen gomutea eldu yakon gogora.

      –Etxera ete da onezkero Arantza gurea? –galdegin bere buruari ta geiagoko barik mailladian gora asi zan. Izan ere, eztot nik Talan Arantza-rik ere ikusi. Alkarrekin egon ete dira ba, Zuriñe ta biak?

      Goian, etxeko eskillara-burura baiño leen Arantzaren eta amaren izketa surrumurrua entzun eban. Bero-samar, estu ikaraz ziarduan gazteak. Zeozer jazo zaneko antza, aren berbetatik.

      Atearen zaratea entzun ebanekoxe, aguro joan zan Arantza bere nebearengana, ta itzetik ortzera esan eutsan:

      –Ba al dakizu, Jon, Zuriñe-ren barri?

      Itzok eta izen ori entzutean, burutik beeraiño zartakada larria egin eutsan mutillari gorputz osoak, eta zurbil, kolorga, isil lotu zan, esku biak alkarri oratuta, atzak atzakaz estutuaz, begiak zabal, aoa ertzedegi.

      Une mingotsa axe, lipar luze, urduri-usaiñez betea.

      Eztakigu guk aren buruan sortu ziran gogoeta txar, susmo oker eta adubaltzen barririk.

      Alabaiña, laster bere senera zan, eta:

      –Zer jazo yako ba? –galdegin eutsen mutillak–. Ez bearren bat ala?

      Erantzuna zer izan ete zeitekean ere, etzekian Jon-ek.

      –Bai, naikoa ezbear; baiña ez berari, ostera, aitari baiño. Biotzeko min andi batek menpean artu dau, eta ildakotzat izan daben arren, tira, Jaungoikoari eskerrak, alakoren baten be, arindu yako gaitza ta oraingotik onez gertautea izan leitekela dirudi.

      –Eztaustazu ikara makala emon –esan eutsan nebeak, eta egiaz esan bere, aitorpenen bat egin bearrean egoalako, estu ta larri izan ebalako bere barrua unetxu bat leentxuago. Ta arnasa luze ta sakona egin ostean, sukalderantz joan ziran neba-arrebak.

      Amak gabon-agurra egiñik, lotara aldegin eban.

      Jontxuk aulki zabal bat artu ta bertan jesarri zan, nagi, bagai, astun ebala bere gorputza, baiña kolkoan zerbaiten itxaropena barriro susmatuaz.

      Ta jakingurearen jakingureaz, mutillak arrebeari:

      –Ta, noiz izan dau estutasun ori?

      –Illunabarrean, ia gaututeko egoala. Afalduta, zuk, nik baiño leentxoago urten dozu emendik. Andik berandu barik joan naiz Zuriñe-gana, ta atetatik deiadar egin dautsadanean, gora igoteko agindu daust. Igon dot, sartu naiz barrura, eta.

      –Aita daukagu ganora barik –esan daust Zuriñek–. Arratsalde erdian otz dala, eztagola ondo, larri be ba dala, bularrean pisu andiren bat ete dauan, ta ortik emendik. Ta ez afaldu ta ez etzun, or dago aulki zabalean, besodun zizaillutxoan jesarrita, biguinkiroago egon dedin, eta bizkar aldean lumazorro bat dauala. Orixe esatea baiño eztau egin, ta biok ate-ondoan isilik gagozala, nun asten dan ama karraisika ta ai-eneka:

      –Enetxu, Zuriñe, ai ene! Aita galdu bear yaku! Zoiaz arin mediku bila! Ene bada ta bada! Arantza, laztan ori! Zoiakidaz auzoko Maripagana! Datorkidala, arren, ta gero joan zaitez abadetan!...

      –Ango zotiña ta estutasuna zer izan da, Jaungoiko maitea! Tximisteak baiño ariñago egin zituan bideak Zuriñek osagiletan, negarraren gazitasuna aoan txastaurik, ta negar-tantak legortuteko astirik bage.

      –Ni ere abiau naiz –jarraitu eban Arantzak, arnas apurra artuaz– abade billa, auzoko andratxuari dei eginda gero. Eretiz eldu naiz elizara ta mandatua egiñik, barriro Zuriñenera biurtu naizeneko, an egon da osagillea. Beingoan emon dautso zain-barrura osakai orretariko bat, eta abadea agertu danean, begiak apurtxu bat edegi nairik egon da Txanton Baixa. Bera izan da gizon sendoaz-ta!... Era orretan abailduta, dangilizka, intziriz ikusi ta entzunez, barru guztiak ere bira-egin daust. Gisaisoak, albetan egoala zirudian. Aren arnas-estua ta ito-bearra!... Gero, apurka, baratze baratze, asi da konorteratuten. Ama-alabak artu daben estutasuna ta izualdia ezta edozelakoa izan. Eta oindiño oraintxe etortea baiño eztot egin, eta amari esan...

      Orrela azalpen zeatz-meatz luzea –emakumeak oi bezelakoa– egin ostean, Arantza ere lotaratu zan, Jon bakarrik utziaz sukaldean.

      Onek, bere burua bakar bakarrik ikusi ebanean, arnas andi ta zabala egiñaz:

      –Tira –iñoan berekiko– nire burutasunak lar illunak izan dira. Gure artean asi bezin laster dana amaitu ete zan-ta, orra ba! Oker bai oker ibili naiz gau osoan neure burukerietan. Ba nengoan ba... neskatxa orrek ori baiño geiago jaramon egiteke, bertan beera utziko ete ninduan, eskeko baten antzean, ate ondoan. Bai zera! –amaitu eban bere epaia, laster il ta laster piztu zan mutil zaiñartak– Zuriñe ondo be ondo ezagutu ezpa-neu ere!... Ori baiño beste modutakoa dozu Txanton-en alabea. Banekian nik, ondo jakin bere, aintzakotzat ere artu barik utziko eninduana. Ez orixe!...

      Ta berak autortu ta berak sinistu, berak esan ta berak ontzat emon, an ari zan Jon bakarrizketan gabeko orduetan bere etxeko suetean.

      Zuriñe... bere aitaren lagun ibili da, estu ta larri. Ta ni... ni... Madalen-egaz besoz beso Talatik etxera. Olakorik! Zuriñek jakin ba-legi nik egin dautsadan itsuskeria... neu konturatu bage!

X
EGALUZETAN

      Udako arrantzuketa onen asiera-eguna eldu zan; leentxoago azaldutako eguna iraganik eldu ere.

      Udabarriko bokart eta sardiñatako aldiari agur-egiñik, atuneta-sasoia, egaluzetea asi oi dabe gure itsasertzeko gizon azkar, zangar, adoretsu ta jasankorrak.

      Oraingo egunetan, untzi lurrun-indarrezko ta orio-loidun bultzakiñei esker, itsasora osterea edo joan-etorria aguro ta errezago egin aal dabe, leenagokoen ikusian, eta orregaitik, portura itzuliteko aukera obea dabe.

      Leenagoko arrantzaleak euren gorputzetaratzen zituen neke ta oiñaze gogorrak gomutara daiguzan, aize-oialez eta arraunketan aldi luzean joan eta joan egin bear izaten eben aro artan.

      Oraingo untzi sendo ta ironak, ganetik solairuz estalduta dagoz. Lenagoko txalupa zapal aek, tantai luze bi zutik eta tostak izaten zituen, eurotan jesarrita, gau ta egun, ainbat ordu ta ordutan arraunai eragiñaz, gogor ta bulartsu jardunaz, ontziari ibilpidea emon egioen barruko gizonen besoak. Itsasoa bare agertzen zanean, tira, ainbestean joan oi ziran galditu bage; beti, baiña, erremuak azkar astinduaz; eta aize biguna erara oso edo beintzat poparean ezarren ere, lagungarri izaten ebenetan, pozarren ibilten ekien olatuen dantzai gora-beeraketaz erantzunaz, eta beti jo-aurrera egiñaz.

      Batez bere, neguko itsasorateak dira bildurgarriago. Otzez alatuta, esku ta oiñak otzak gogortuta zituenetan, zerbait zuzpertzeko ta berotzeko besoez bular-bizkar ukaldika jarduten eben mutil eta gizonak. Izotz, euri ta erauntsi, aize ta edur, kaieko babesa utzirik, oiaren epeletik aldegiñik, illunpe osoan jarri, goian zerua, beean ura ta ondo bagako lezea zituela arrantzuan ari izatea, bizibide gogor ta lanbide latza dana, edonork daki, maizegi aaztuten dogun arren.

      Baiña giro epel beroa danean ere, udako egun sargori antzekoetan ere, uste bako edo bapateko galarrena diñotsen ekaitz bildurgarriak itsas andian artzen dituanetan, orduan, Antiguako Ama maite ori! Zeure pentzura ta kontura gelditu oi dira mariñel gaisoak.

      Aize izugarriaren menpe, katxoi jagi, uin edo baga andien erdian, aize-oial eta belak urratuta, lema ta endaitzak okertuta edo zatiturik, mastatantaiak kikoloka eta tostarteko arraunlariak unatuta, etenak eginda, euren intxaur-azala ondo edo zolabageko osin eskerga artean noiz murgilduko ta ondoratuko, amaika bidar euren buruak ondamendi-urren ikusitakoak.

      Zaarren esanez zeinbat bidar ez ete ziran etxeratzen gorputzeko atzealdeak minbera ta baltziturik ipurmamiñak azalak urratuta, aragi bizi gordin gelditzen yakezalarik, iñoiz odol-iturri biurtu-agiñean. Arraiñaren jarrai urrunago ta urrunago, beti abant eta abant, tostaganean jesarrita, indarren indarrez untzia abiau-araziaz.

      Eta alak eta lerrak egin ostean, zazpi alegiñetan indarrak guztiak emon ondoren, gertatu izan da gizagaiso aundi aek, untzia galdurik eta urez inguraturik, ur kresala, ur gazia besterik ikusi bage, eta ikutu bage, erri ta kai ta emazte ta ume ta senide ta adiskideei agurrik ere egin barik, azkena emotea nekaldi izugarriari; aztarrenik utzi bage, ekaitz zital edo galarren ankerrari bere erpe zorrotzetan gueneko arnas-ito ta atsankak eskeiñiaz.

      Txalupa aek ere, zorionez, amaitu ziran, gizonen asmakizun egoki, eratsu ta ongilleak izanik bide.

* * *

      Eguerdi-aldea zan, eta arrantzaleak goizbazkaria eginda, ba yoiazan banaka banaka euren untzietarantz, kaiaren kolkotik beingoan itsasorantz ekiteko.

      Untzien tutuluak kee ta kee, lurrun eta txipar makiñak, nasa-ganeetan alako gizonteria ebille, guztiak itsastarrak.

      Moilla-ertzetan baporak azkenengo gizonen zain egozan, mutikoak lokarriak eskuetan zituela, noizbait zeatz askatuteko gertu.

      Or-emen andrazko taldeak, ume koskorrak, legortar ikusgura batzuk agiri ziran, arrantzalien gertakizunak ikusiaz.

      Antxen egoan guk dakigun txalupetxearen aurrez-aur, alai barri barriak, atsoaren buruko zapiaren belarriak bezela txairo ta sotil zituala, «Otoiope» untzi ederra, urdiñez oraintsu margoztua, lemazaiñaren etxeiskia letra zuri aundiz apaindua.

      Baiña itsasora joakera artan, ainbeste bidar zuzendu eban gizona etzan barrurako; betiro lamakaiña erabilli eben eskuak, ez eben oraingoan lan ori artuko; besta bat joan yioan aren ordezko. Ez zan illa, ez; bizi zan, baiña ez zan ostera egikizun ortarako gai, ez zan gauza.

      Untzi liraiña jaio zanik arrezkero agintari izan eban gizonik bage, urrunduko zan portutik. Bere patroirik barik, Txanton Baixa legorrean utzita. Amar-amabi urtetan bera baiño beste nagusirik ezagutu ez eban «Otoiope»k ordezko buruzagia erioan: ariñak arin ta otsasoraldi orretarako soil eta bakarrik arren bai arren zuritu ta limurtu eben beste arrantzale zaar jator bat yoian, «Laba» zintzoa, ona bera betekoa.

      Aitaren untziari agur egiteko asmoz, –agur atsekabetua–, jatsi zan kalera Zuriñe, ogeiurteko babalora zuri, liluragarri baizen maitagarria.

      Ain zuzen ere, Atxabal kalean beera etorren Xirdo gazte eder, kokot-gorri, begi zuri, beti irribarretsua.

      –Nora zoiaz Zuriñe, eder ori?

      –Orra ba; gaur, barruko mingostasunez, gure aitak, zeuk dakizunez, itsasoraterik ez daukan arren, nik neuk beintzat gure untziari agur egin bear dautsadala-ta, kairantz noia.

      –Ondo esana, ta ondo egiña. Ta aitaren barri?

      –Emon euskun ikaraldia iraganik, gero gaberago, gaberdirantz politoago jarri zan ta goizerartekoa ondo-edo emon dauala dirudi. Goizeon oberantza egin dau eta orainb este gizon dirudi, ta itz bat edo beste egiten dausku.

      –Eta min andiak al ditu?

      –Miñik? Esatekorik eztauka euki. Oso nekatua dago, ostera; jausia, makal, erkin-itxura gelditu da. Ai, bartko estularria.

      –Etxera orduko jakin neban. Talatik etxerantz gentozala.

      –Nork esan eutzun, ba?

      –Nork esan? Zera: Gorua ta Gorutxapela topau nituan beeko Botikatik urteten yoiazala, eta neure artean, «Nonor txarto dago» –esan neban, eta itandu neutsen–. Jakinbarri zirala jardetsi eusten, baiña jarraian, auxe ta auxe zeaztasunez azaldu ere bai. Eneban alakoa makala artu zuen aitagaitik, eta ganera...

      –Ganera, zer?

      –Eee!... An dabiltz gure untzikoak neuri deiez-edo. Ni ete naiz ba azkena, «Artizar»-ekoenetatik? Bizkortu dagidazan oiñok; zuk eztaukazu olako arin-bearrik eta zoiaz geldiroago. Tira, ba Zuriñe, ondo ondo zaindu aita, ta...

      Irribarre gozoagorik Xirdok erakutsi eutsan baiño.

      Onen begi argietan zeruaren ozkarbietako baretasun bizigarria eta zerbait geiago sumau eban neskatilleak. Aren ortzuri ederrak, ezpain artean isilostuka azalduaz, parreirri gozoaren sorleku atsegin zirala esan gura eben. Axe zan bai gazte jatoz, zal, segail, alagalakoa; ordurarte guztian iñoiz ere ikusi ez ba-leuan, barri barriki begien aurrera etorkion mutil samur, mazal, xalo ta begibetegarria.

      Zaarbidean egoan zugatz okertu, zirritodun ta makartsua zan aitaren ondoan, landara txuxen, lerden, mardo ta zuta zirudian arrantzale gazte arek.

      Etxetik larri ta naigabez urten eban neskatxaren barruan, alako barritaztasun ta antzaldatze nabarmena erazo eben gizonezko aren irudi berezi, irribarre gozo ta itz samurrak. Aitagan gizon gaiso, itun, akitu ta zarkitua zekusan; kalean topez egindako mutil ezagun artan, barriz, gizaki gazte, sendo, osasuntsu ta bizi-deikakoa musuz-musu aurkitu eban Zuriñe poz-egarrituak.

      Arrantzale nekatuaren ordez, itsastar sasoikoa; aita urtetsuaren truke-edo odol ezeko mutil azarria; gorputz leertuaren pare, beso sendoak.

      Eta itzetik ortzera, bapatetan, bere aitaren leenagoko irudia Xirdo-gan ikusi ebanez, aitaganako penaz ta atsekabez bete yakon gogoa. Eta, orretatik, aitaren itsas-agurra betikozkoa izango zala antzemonik, aren ordezko izan zeitekean beste gazte batengan amesegiten asi...

      –Bai, bai; aleginduko naiz bera zainduten –jardetsi eutsan neskatxak–, baiña aren arrantzuak amaitu edo, egingo ziran, urrean.

      –Nork daki ba olakorik, Goiko Arek baiño?

      –Ez, Xirdo; «Otoiope» untziak eztot uste, arean, leengo lemazaiñik izango dauan, ganeko denporetan. Orixe bururatuteaz bakarrik ozkirio egiten daust gorputzak.

      Eta negar-tanta lodi bat agertu yakon begi-ertzean irrits-egin nairik, neskatilla xarmantari.

      Tira, ba, ez estutu, osatuko da-ta –esanaz, begirakune bigun bat egin eutsalarik, urtentzear eukan negar-anpulua begian bertan lotu yakon erion bage–. Agur, ba, Zuriñetxu; or gelditzen zarie neskatilla garbi, emazte zintzo ta ume errubageok legorrekoen kontura, gu itsasoak austen gabiltzan artean. Euren eskuetan uzten zaituegu... eta guk u, aldegin bear zeuentzat ogia ta janaria ekarteko. Laster-arte, ba, eta ez aaztu «Otoiope»gaz, ta ezta «Artizar»en barruan doiazanekin ere...

      –Agur, ta Andra Mariak ondo erabili zagiezala.

      Azkenengo itzok entzuteko asti barik, arrapaladan egin zituan gure mutilak untzira bitarteko bideak.

      Itz labur aen bidez Xirdok, gizaseme-alaben arteko alkartasun-alorrean, zerbaiten azia erein nai ebala zirudian...

      Aren irudiari begiak kentzeke gelditu zan Zuriñe, bere biozpean zerbaiten kilika oartzen ebalarik. Zerbaiten zirika barri, kilika bigun, ezezaguna orduraiño.

      Irudipen uts, begitaziño soil, lilura-izpi, gurari-ernamin; zer ete?...

* * *

      Alkondara urdin illuna, mahonezko prakak, lepotik zinzilik elastiku baltza besoetatik idunari lotua, galtzarpean itsasorako otzarea ta beste eskuan atabaka zituala, yoan yoian mutil lerden eragiña.

      Ots batean lokarriak eta txikotak askatu, naseari sakatu, untzia zerbait bultzatu, brankaldeko erremuaren laguntasunaz alborantz piskat igitu, beste untzien artean bide-egin, txiparra bota ta keia zeru-alderantz parra-parra ta lodi jaurtiaz, makiñaren indarrez andik lasterrean urten eban portutik «Otoiope»k, eta Ipar-nasearen ostean ezkutatu. Kaiganekoen ikusmenetik aldegitean, portu-urteieran uberan erreten txiki bat utzi eban.

      Eta aren urrengo «Artizar», ta gero beste bat, eta beste bat... erreskada luzean, bata-bestearen ondoren ogetaz untzi.

      Txistu luze luze bat jo eban aldegikeran «Otoiope»k, erriari eta batez bere, une artan –iñoiz ezta– patroi zaarrari, betiko lemazaiñari agur-egiñaz, berarizkoa agurra, egun gomutagarri artararte bera barik iñora joaten jakin ezebalako.

      Tala-raiño joan zan Zuriñe, euren untzia ateko bandan ikusten. Ugiñen agindura, urganean batean azal, urrengoan sakon, gorantz-beerantz ikotika, joan yoian «Otoiope», gero ta urrunago, gero ta txikiago, beti aurrera ta aurrera, beti iparrerantz, legorra ta kaia ta bere lotu-lekua urrun utzi arte. Aren jarraian «Artizar» eta beste enparaukoak ere, leiatsu, azkor, urrun-miñez, zeregin gorrien akullu errukigabeak ziztatuta bezela.

      Txanton-en alaba liraiña Tala-ko kurtzea baiño be arantzago joan zan, arik eta iru armaillak aurkitu arteraiño, arrantzale zaarrak oi dabenez, muga edo esi borondatezko ortan geldi-egiñaz. Bai egunez ta bai gabaz, mailla orren muturrean egiten dakie itsasoari begiraldi zeatz, baretsu ta maitakorra.

      Itsasoa!

      Euren etxekoak, erria ta senideen urrengo, arrantzaleak munduko gauzetarik maiteen daben ur zabaldi, kresalezko zelai andi, itsaso arro, sendo, neurribagea.

      Jarri egikezuz itsastarrok lurralde zabaletan, erri aundi ta uri ospatsuetan, eta ezetz iraun-gura izan eguntxu batzuetan baiño, aste bat edo beste baizik, edertasun ta ugaritasunez beterik egon arren? Euren bizitzan alboko ta auzo, lagun ta adiskide ta bizi-inguragi izan daben itsasoagandik aldegiñik egon nai ezetz? Alperrik urrundu.

      Legor-barrukaldeetan ezin iraun izango leukee arrantzaleok: itas-miñak jotan, euren izaera ta gogo alaia, illun-itzal-mingots biurtu bagarik.

      Orrelantxe daroe erraietan uraganako maitetasuna, itsas-zaletasuna arrantzale euskaldunak. Eta euren seme ta alabak, eta urrengorik urrengo, belaunik belaun, ur-ertzean jaio, azi, kozkondu ta bizi izan diran jatorri osoko gizakiak.

      «Or geldituten zarie, emazte zintzo, neskatilla garbi... legorrekoen kontura lagaten zaituegu», esan oi dabe kanta zaarretan.

      Bai samur-samurki adirazi eutsala egia ori Xirdok Zuriñeri agur-egitean. Isil eta bigunkiro laster-arte entzunerazo eutsanean.

      Egia, izan ere. Legortarrei dagokie erriko andren izen ona garbi zaindutea. Senarrak urruti dituen emazteai urrunduenganako zintzotasunean iraun-eragitea; aldetakoen emaztegai eta alabak garbi jagotea...

XI
AMA BATEN ARDURAK

      Ganeko egunetan Txanton-ek oberantz egin eban ezagun-ezagunean, baiña osagilleak arengan gauza astunen bat ikusi-edo ta, iñun ziran agindu estu ta zeatzak jakiñerazo eutsazan aren emazte Iñese-ri, osasuna gauza oso galdu erreza zala irakatsiaz, ta bai jan-edanari egokionez ta bai atsedenaldi ta gitxi ibilteari buruz ere, egundoko galerazpenak ezarririk.

      «Baixa»ren osasuna beraz, guztia bearrekoa zan. Aren biotzak egin eban beera-aldia, etzala, gero, auntzaren gaberdiko eztula. Jan-urri egiteko, ta alako ta olako janariak bakarrik, atan be. Edan ere gitxi, oso gitxi, biotzaren auleri ta erkintasunaz gaiñera, odolaren eda-zartada ertain ordez sendoegia ebala-ta. Lanak alde-batera uzteko; zeregin eta buruausteak, beste orrenbeste. Ibilli, gauza andirik ez ibilteko; eta batez ere, aldatzak iñorentzat uzteko. Guk aal dakigu zenbat onu, aolku, esan, eta zenbat eragozpen, mailla ta neurri ain maite dogun gorputz txanpor ta minberati onen osasuna zaindutearren.

            Edertasun, osasuna,

            iraute gutiko ondasuna...

      Txanton, «Otoiope»ren lemazaiñaz landa, jabekide ere ba-zan. Eta entzutea zanez, irutarik bat berea ei eban untzi ta garaitiko gai ta tresnetan. Orregaitik, untzi edo baporaren artuemon, kontu ta garbitasunak berberak geienbat aztertu, arteztu ta erabilten zituen, eta noizik noizera besteei batzar-dei egiñaz, guztien aurrean oi danez azi-orraziak erakutsi ta azaldu, ta bear ziran diru banaketak egin.

      Gaiso edo eri egokera orretan, ostera, arazuok berberak erabiltea ez yakon komeni, ez yakon egoki kaltegarri baiño, eta korapillo ori bear bezela ebatzi-gurarik, emazteari otsegin eutsan, Iñeseri dei, eta biek bietara xede artu ta erabakia burutu eben.

      Aurreantzean, zeregin ori, lanbide ori Zuriñek edo egin bearko eban, ortarako beste eskolaren jabe, nunbait be, ba zan-ta.

      Alabaiñan, asieran, lenbizikoan, aitaren laguntasunaz ganera, egoki izango zan Zuriñek norbaitengandik irakaspenen batzuk beragandutea, txikitan ikasi ta geroago erdi aazturik-edo zituan kontu-arloak barriren barri aztertuaz. Ta nonork leziñoren batzuk irakatsi ezkero...

      Autu ortan ziarduela, etxekandre zuur ta maratzari beingo batean otu yakon irakasle berebizikoa nor izan zeitekean; eta bai arira etorkiola andra zoliari autespen eta izentatze bat.

      –Nor ortarako egokiagorik, izan ere, –iñotsan senarrari Iñesek–, Bizkarrondo-ren semea baiño, errian egoan-ta? Nor benetan be, aitari antzeko arazoetan eta astunagoetan laguntzen ekian Kerman gazte ikasi ta buru-jantzia baiño?

      Pare bat illabetez aren laguntasuna izanezkero, ontziaren gora-beera guztiak ezin erabilirik etzeukan, neskatilleak.

      Eta gaiñera, (au bere artean eragoion jalkiten, ausnartzen eta mamurtzen Iñesek, ama guztiak oi dabenez, gauza bi ta geiago ere bat-batean buruketan erabili eziñik ez eban-ta) eta gaiñera, axe bai mutil aukerakoa ta aukeratua ark berak, jakitun entzutea eukanaz batean, aspaldi begiz jota eukalako. Kerman, gei egoan: Zuriñe ere, gei. Zelan, bada, abagune ori alperrik galdu? Zer zala-ta ereti berebiziko orri iges-egiten laga? Ez orixe, iñundik al ba-zan, beintzat.

      Ez eritxon txarto Txanton-ek, emazteak azaldutako asmoari. Bigarren asmoa agertu ez eutsana, ba dakigu.

      Mutilla, etxera deituko eben, eta arrantzale zarrak zer guztien egoera ta maratillak erakutsi ta adirazoaz, geroago, Kerman-ek apurka apurka irakatsi ta jakiñerazi euskiozan Zuriñe-ri.

      Irabaztaille urten eban Iñesek, andrazkoak geiebai, batez ere, erabakiak artzean. Aren senarrak ez eutsen emaztearen gurari ta burutasun guztiei antzemon ez igarri. Ezta urrik emon bere.

      Ez ebillen ama, alabarentzat maisu billa bakarrik, senarrak olakorik susmau ere ez egin arren. Maisu edo irakasle soilla ez eban gura, aldameneko laguntxua topau nai eutsan alaba ainbakoari, ama zoli ta erne arek.

      –Gure neska au isillik dago; egundo eztaust iñor senargaitzat aitatu ez izentau. Nik neuk, izan be, eztot iñoiz onegaz edo aregaz gaur ta biar ta jarraian ikusi, beti edozeiñegaz eta mutil guztiekin baiño. Apurtxu bat lotsortxua ete dan-ta nago. Ai, alia! Nik i, ogei urte baiño leen bota neutsan begia lenengo neure senargei izan neban Kaittano defuntu ederrari. Ogei urte ostera? Amzazpi be, ba ete nituan, gero, kaiganeko mutillen artean galantena bera zala arpegira esanaz, keiñu agirikoa egin neutsanean?...

      Orrelan eragoian andre Iñesek bere kolkorako, berberak pillotu ta metatutako gurrai, egur barriak gaiñeratuaz; eta aspaldian barruan eban asmoari bapatean, uste ezik, itzetik ortzera, izakerea emon leikeola gogartuaz ta gogoberotuaz.

      –Bai, zirt zart; erabaki ta egin, asmoartu ta bete. Oraintxe berton bialdu bear dot norbait Bizkarrondonera, –geitu eban Iñesek.

      Ez erabillen berekiko, erretolika makala Txato-en emazteak.

      –Kerman bere, oindiño gei dago ta berandutu baiño leen... Nai dozu emengo neskatilla zororen batek bear bada, oratuten dautsola geu lo gagozan artean? Orraitiñoko!... Orixe ez, gero! Eztautsat nik Kerman lako mutik jaseko ta laster gizon andi izan bear dauan orreri, ganora barik igesik egiten utziko. Geldi ortxe! Ba-yagok obarik! Ezta ori dedozein neska gangarren senar izateko jaioa! Ezta gure Zuriñe bere, alper guzurtiren batentzat izateko! Auxe bai bikote ederra!... Erri guztian ere ez, olako beste gazte birik...

      Aurrera, ba, Iñese –zirautsan bere buruari– eta ez utzi iñongo atso ziztriñeri, euren alaba ganorabakoren bat Kerman-en jabe egiten. Urak joanda gero errekeari esia egitea, ezta beiñere onuratsu izan. Orrelako zerok ikusib ear dira, ta lo egon barik, adionez bizkor ibili, eretia eldu-urren danean...

      –Ta ganera. laster kanpora doa, barriro bere, Kerman, eta erbesteratzean, nork daki? batedobatek sareren bat botauko ez ete dautson, edota amuzkiren bat janerazoaz bota barrura ez ete dauan egingo? Bai, gaztearen biotzak bero beroa izaten daki-ta... Baiñan ez, ez! Olakorik jazo baiña leen, emen dago Iñese, zer egiten dauan ondo baiño obeto dakiana, eta eztautsat, tximista gorria, txoritxu txanbelin orri, esku-artetik egazik egiten lagako. Erroman be, badakie ori.

      Eta buruak emon, eta axe egin.

      Kalera urten ebanaz batera, Iñese berberak io eban Bizkarrondo-nera eta Kerman-etzaz galde egin.

      Eta aren izekoak dei eginda, berealakoan agertu zan mutilla.

      –Albista txarren bat ala zeregin astunen bat al dakaztazu? –esan eutsan Kerman-ek.

      –Ez ba, Kerman, –jardetsia, arrantzale andreak–, zorionez eztauka Txanton gureak txarragorik. Baiña beste gauzatxu bat zeuri azaldu bearrean nago.

      Ta zeatz meatz iragarritako burubideari, baietzaz erantzun eutsan Bizkarrondo zaldunak.

      Zuriñeren amari arpegian irribarrerik susmatea betiere erraz etzan arren, egun areitako oiñazeen pozgarri ta aringarritzat zerbait ba ebala, edonork igarri euskion aren begien dirdaiketa biziagoetan.

      Etxeratzean, aita aurrean ebela, itsumustuan agertu eutsan amak Zuriñeri, Kerman-en abotik-arako erantzun asegarri ta mazala.

      Alabeak, ondo eritxi eutsan gurasoen burubideari, ta beste bat izatekotan, irakasle egokitzat onartu eban.

      Iñeseren barrua ez zan makalean zabaldu.

      Ez ekian arteetan iñortxuk ere, ostera, andre zuurraren lakio aren barri.

XII
BARRUAK AGINDUTA

      Txanton-ek aldigaiztoa izan eban gau artan Jon aipatu genduanean, etxeko bazter batean ikusi genduan, arrangura-unea gainditu ta gero, barriro ere itxaropen epelaren gozotasuna milizkatuaz.

      Zeren itxaropena, ostera?

      Biotz bateri egiñiko eskea, irudi atsedin bati egindako galdea, neskatilla ederrari azalduriko autorkuntzearen ordezkotzat, erantzuera baikorra-edo artu ustez, amesa egia biurtuko ete zaneko itxaropena.

      Indar-emoille ta zuzpergarri auta da, izan ere, itxaropena. Gorputzeko zentzuank azku barriez eta gogoaren zokondoak argi beroz berpiztu ta aizatuaz, irmo ta zutik eta bizimiñez jarten gaituan goitik-beeraiñoko bultzada zoli ta eragiña da. Biotzaren erdian sortu ta zaiñetan eta kirioetan zear dabillen odola ta bizindarra, borbor irakiten jarten dauskun kemen ezkutua.

      Udalenean, losorrotik itzartuta, izadiak edonun zorna-jarioz, ezetasunez ta uriñez beterik, bazter guztiak jantzi barriez aldatzen dituan antzera, olantxe maitetasunak ere, gaztearen izakera osoa luze-zabal lodian igurtziaz, amesez ganezkatu daroa.

      Nork eztau ames orren barri jakin, bizitzako amalau, amasei edo ogei urtera eltzean? Nork uka leike orrelakorik, lilura, buruera ta biotzaldiok ogetalau ordu besterik iraun ez baldin ba-eben ere?

      Gaztezaroko bideetan zear iraganiko edozeiñek daki su ikusezin orren barri. Ezta sinisgarri, benetan, gizaseme edo gizalaba bakartxu bat ere izan danik, zer ori nabari edo senti eztauanaik. Guztion ondre, guzaki orroren doaia da izan-ta, maitetasun-garazia, alkar-beratasuna.

      Besterenganako lera, norbere kidearekiko griña, gizonen ta emakumeen alkar-bearreko erantzupen estua; maitetasun-eskea dan lokarri arin mee ta ezereza aiñakoa, baiñan gogoaks arri askotan, aitz andiaren pisua baiño astunagotzat jo oi dauana.

      Gau artatik arrezkero, iru egun mando iraganak ziran, eta mutillaren gogoa barriren barri illuntzen ta larritzen asia zan.

      Egunsentiaren etorrerea lanbroak urratu eta mendigaillurrak eta muiño-bizkarrak urrez jantzirik eta goienera eldurik izpi ta erraiñu ederrenak isuri ostean, bertan goxo laburraren ondoren, eguzkia ere makaltzen ta urruntzen danez, bere ames epel bero goria ere oztu ta ezereztzen zala edo, zirautsan Jon-ek bere buruari. Egunabarrak arrats-berea urre-samar euakala, labur esateko.

      Babes ta aterpe billa doan eskalearen irudira; zidor ta bide medarretatik noizbait atsenleku ta abaroa izan zeitekean etxe ta etxolan ate-joka diarduan eskekoaren gisan, biotz-atadian oles egin eban. Deiadar, oiu, zinkurin ta asberapen, maitetasunak nun eta antxe, agindu eutsan tokian bertan egin ere.

      Ate-joka asi zan, baiña ordurarte ez eban jardespenik artu, erantzunik jaso. Iru egun astun, barruko intzir-erosta minberatsua, neska apaiñari agertu eutsanetik. Eta ezer jakiteke. Iru egun, burutu eziñak birloraz ta liluraz gertu, moskor-amesez beteten asi ta geiagoko barik, orratza sarturiko puxika edo mazkuri arro arola lez, zerbait zirudian zorion-bola puztua, isil-isilik urrituaz, ibituaz, zimelduaz, aizez utsitu zimur ta zimel gelditu-arte. Orra dana.

      Adu txarra, siats makurra ete ebilkion, zigor-zarta anker biurriaz bere barne-baratzeko landaratxo pipil-barriak lorrinduten? Abea ete ekan, biotzak limurtzeko arazo bigun ta zeregin samur artan?

      Naikoa zan lorrik eta mingostasunik. Nekaldia amaituteko gurariz jagi zan oetik Jontxu goiz artan. Eta atzera-aurrera, zer dan edo zer eztan egiteko adorea eskatu eban jagikerako otoian.

      Ez eban nai, orraitio, Zuriñe-ren eta bere arteko maite-artuemon orren barri iñortxuk ere jakin egian.

      Jagi ta batera, Txantonetzazko galdea egin eutsan Arantzari. Makaleri ori luzarorako zala, erantzun eutsan bere arrebeak, ta gero ta gero ere, etzala nunbait Txanton leenera biurtuko, eta beste zertzelada geiago, irakurleak ondo dakizanak.

      –Eta Zuriñek zer diño –izan zan bigarren itaunea, bestela baitakoan, ezarian, asmoa malmuzkeriz estaliaz. Eztakit noiz ikusi dodan be.

      –Neuk bere, eztot iragoko egun bieton ikusi, goizetan elizan izan ezik.

      Jantzi, apaindu, gosaldue ta urten eban mutillak kalera, aroztegirako ustez.

      Lantegia, Apalloa kalearen guen aldean eukan, erriko azkenengo eule zaarraren etxetik urre-urre, eta baita azkenengo santugiñaren bizilekuaren aurrez aur bere.

      Eta aintziñako Zingizango leku artatik igaroaz –oraingo Uriarte jauregia baiño barrenerago zan, antza– Gamarran zear, aspaldiko Guzurmendi zan tokira eldu zan, gaur Udaletxeko arrimailla ederrak asten diran zabal-uneraiño, eta antxe arrizko pillaretan gelditu zan, kurikari edo barrandari edo talaierua bai-litzan.

      An urrunean, sorkaldetik, Labagane goitian, eder, dizdizari, indar bete ta garailari agiri zan eguzkia, inguru guztiak biziaz ta pozez kutsatuten zitualarik.

      Urganean, itsas-azal urdin apalean, argi-adarrak izlegiten eben, zidarrezko bide zabal zirudiala. Dirdai aetara ikusleen begiak ertsi ta gorde bearra eben, itsutu lez egiten ziran-ta.

      Uragora egoan, eta itsasoaren sabelak, arro puztua, ganezka zabalguraz egoala emoten eban. Izadiaren indarrak mukuru zirauen, goi ta bee.

      Aize apurraren zeragaz dantzari ziarduan barrako itsas-kolkoan, belak zabal egoan jolasuntzi politak.

      Une laburrean Jon-en begiak ikustaldi luze ta arduratsua egin eben. Aren buruan ibili ebiltzan ara-onaka asmoak eta naikunak, Karrazpioko olatuen antzera, beti artega ta egoneziñik. Gorputza geldi eukan, eta orekan egoala zirudian, «gorria», arrain-talde ugaria nun agertuko itxaroten dagoan kaioaren antzean, gero, zaust! bere oparikizunari laster arin erasoteko.

      Ez zan, ostera, arek gura eban arraiñik iñundik iñora agiri.

      Baiñan... alako batean, aspertuta, gogaituta, enparantzara jatsi zan armailletan beera, eta salerosleen artetik aurrera ekin eutsan.

      Eta zorionen batean, egin ere.

      Billa ebillen pitxia, Txatxu kontramaixuaren nasa edatsuan bertan ikusi ebalako.

      Arranegiko zabaleko uso-tortola zuria, izenez baizen izanez azal ta begi urdin zan Zuriñe ezti koloreko ilematasa ikusgarriaren jabea, mezatatik yoian, baltzez jantziriko andra zaartxu bategaz autuan eta barriketan.

      Neskatilla zoragarria ikusiaz bertatik, geldi lotu zan mutilla, oiñak lurrean katigatu bai-litzakiozan. Barruak ere, bira egin eutsan. Baiña baretuta bere senera zanean, Zuriñe-garantz egin eban.

      Urratsok egin bitartean, begiak arenganik aldenduteke, iñoiz baiño liluragarriago, guragarriago ta eskurakoiago begitandu yakon.

      Soiñeko urdiña eukan, ortzia bezin. Luzean, belaunak aiñakoa. Beso motz-samarrak, ukondo pareraiño. Idunekoa, zurixka; adats orail dizdizaria, xingola batek lepatxokoan baturik, txorta eder zabalduaren atnzera bizkarrean beera ebala. Gerria, lokarri gorrimin medar batek estututa, emakumetxo egiñaren irudi liraiña zan aren gorputz polita.

      Maiganetan ipinten ditugun alabastrozko iruditxo pitxi txoragarrien ainbatekoa zan aren tankera segail lerdena, zumea bezin. Zutia, lizarra aiña. Otzana, usakumaren antzera. Gozoa, marrubi eldua bestean.

      Antxe egoan Zuriñe; begi-aurre eukan neska pinpiña. Aukerearen egokia, buruz buru itzegiteko!

      Eta bere burua adoretuaz ta kemen premiñazkoz jorituaz, aren ondotxura zan. Irriberatsu agurtu eban Txanton-en alabea.

      Onetan, zaarrak oi daben susmo-jakituriaz, atsotxuak aldegin eban aengandik, eta agur-egiñaz, amarruki, bakarrik utzi zituan neska-mutillok.

      Begiak zabal zabal egoan egon neskatillea. Ez jakin ba, berekiko zer erabillen. Baiña berealakoan mintzokera amultsuaz jardunean asi zan Jon-ekin.

      Onek lendabizi itzegin eban.

      –Eztoz, Zuriñe, iragan iru egoneton zure gerizetarik ere ikusi, ez bizi zarean ala illa zarean ere jakin –iñotsan erdi-bildurrez.

      –Badakizu zergaitik izan dan. Baiña, tira, aitak oberantz egin dauala dirudi-ta...

      Euren arteko arazoa aipatu gure eban mutilak. Baiña oi danez, aaztu yakon aurretiaz gertauta ekarren asarre-antzeko itzaldia. Bidean, bakarrean, esan, esan eta berresaten jardun, eta lekuratzean, orra, kittu, dana aaztu, burutik joan.

      Apur bat artega egoan Jon, eta eskuak bataz bestea igurtzika asi zan.

      Isilgura batek azpian artu bai-lituan, murtik egin barik lotu ziran une artan neska-mutillak.

      –Zuriñe! Orraitiño ez aal yatzu aaztu oraintsu-mengoan agertu neutzun zera.

      –A... bai! Ez yat aaztu; baiña zer nai dozu nik esatea?

      Eta matarlondoak gorri gorri egin yakozan, begiak lurrerantz begira, eta zitzortuaz.

      –Orixe da esatekoa! Zer nai dodan? Ondotxu dakizu zuk nik zer nai neukean.

      Eta gauzak arira etozala sumau ebanean, barruko labatik urten gurarike gozan txingar eta txinpartak aotik boladan iges egin ez egien, Jon, bigun itxuraz, zarbokeriz berbegiten aalegindu zan, alan bere, bero-antza guztiz estaltzea lortu ez arren.

      –Aori dok ona! Zauria edegirik daukanak, zer gura dau besterik, osagilleak bigunkiro osatu dakion baiño? Basoan galdu dan bidaztiak, biderakusle zintzo bat aurkitzen baiño? Edota, uretan galdu dan untzi-gizonak, potin oskil batek ba-da ere, leen bai leen barruan artu dagian baiño?

      –Orren galdugordean zagozanik eztot uste, Jon.

      –Tira, ba. Argi ta garbi itzegingo dogu. Badakizu, neuk esanda, neuretzat nai zindukedana.

      Bitartean, gazteok ez egozan geldi. Etxerantz yoian astiro neskatillea, bere jaubegai-gurakoa alboan ebala.

      –Sinistuten dautzut, sinistu. Nik neuk barriz, eztot oindiño orrelako buruausterik artu nai, gazte be ba naiz-ta...

      –Bai, zaarra ez zara, tximista gorria! Ez beiñipein. Ezta umea bere, ostera. Zeuri begiratutea baiño eztago, ume-denporak zuganik alde ebela jakiteko. Bai, emakumeak orrelantxe gozandu daroe, giza-gogoak saminduaz.

      –Zu atsekabetuaz ezer irabazten dodala nik, uste al dozu? Barruak niri zuganako amodioa sortu-erazoko ba-leuskit, baietza emongo neuskizula ez ete dozu sinisten?

      –Eztakit.

      –Onen biotz gogortzat al naukazu?

      –Beti gara galtzeko gizonok, autu oneitan.

      –Eztakit nik onelako gorabeeren barri. Zeu izan zara lenengota-ta...

      –Lenen eldu naizelako, beste iñork baiño eskubide andiago ez ete daukat zugandik maite-erantzuera on bat iristeko? Ez be! Zelan lagako zaitut bat, besteren pentzura, neure gurariok ito ezik, neure amesak guztiak erruki bage irato ezik, neure etorkizuneko irudipena urratu bage? Nire gaurko pozbide bakarra zaitudan ori, bertan-bera uzteko ez nagona, jakin egizu. Tira ba, eder orrek, itxaropen apur bat emoidazu; eskeiñi egidazu alakotuko gareala, gaur ez baldin ba da, biar; agindu niri zorion-edontziaren edari tintil bat, pozgarri tantatxua besterik ezean. Bai, eder orrek! Ezakidaz asarratu, ez egidazu betondo illunik ipini; ez egizuz larrosa-orri usaintsu direan ezpain gorriok, mukertasunez tximurtu...

      Zuriñe, berba gartsuok entzutea, griñaz beteriko itzok jasotean, zetan egoan be ez ekiala gelditu zanenetz esango genduke. Gizonik zirtzillenen zurikeri ta limurkeri gozoak entzutean, ezin uka edozein emakumek, danik ederrenak ere, barruan senti oi dauan zauskada edo zimikoa.

      Egia esan: ez ete gizaseme guztiok azur-mamizkoak? Zelan ba aintzat ez artu gure Egilleak seme ta eme, gizaki guztiongan ereindako azi ezkutuaren noizbaiteko ernamin-zartadak?

      Euren ibilketa astirotsuan, geldialdi egin eben gazteak, arako matxiña –grua– andiaren ingurura eldu ziranean. Antxe geldi-erazo eban neskatillea Jon-ek, nasa ertzean.

      Ez eukean sinistuko Zuriñek gizonen bularretan alako sugarrik egon zeitekeanik, eta arean bere, aspaldiko adiskide Jon-ek beraganako zaletasun ain berorik ebanik.

      Eta ezetz biribilla esateko asmoak egiten asitako neskatillea, zer esan jakin ez-ta, txintik be atara bage egokion, mutil maiteminduaren etorria entzun ta entzun.

* * *

      Ezin izan dautso eguno emakumeak entzungor-egin gizon gordiñaren maite-itzei, naiz-ta gero ezetza emon.

      Olerkariak, euren irudi-asma-iturriak idekiaz, lilura-olde zoramenezkoak eta biotzaren irakin-borboilladak ero-moskor edariz opa ta eskeiñi oi dauskuez. Baiñan, auxe diñogu: zenbat gizonek eztabe esan olerkari bikaiñenak baizen gartsu, bertsogille aipatuenak baizen edergarriro, eta idazle gaillenak baiño sutsuago ta biziago, kutunaren aurre dagozalarik, gogotik-ara emakume maitaturen entzumenera, aapaldi, neurtitz ta esanaldi bero, gori, ezti-jarioak?

      Nor ezta orrelako eretietanolerkari izan? Etorri aundiko poeta edo azti bezela agertu? Nork eztaki abagune bardiñetan solas gozo bigun sarkorra kutunarengan isurtzen?

      Bai, ospe ta goratzapen edozein gizoneri ere, bere maite-kantuan diarduanean. Emakumearen aurrean gizona gizon izango bai-da.

      Maite-aroa eltzean, elkarketa-naiaren ernamiñaldiratzean, txoriak beti kanta bikain pozgarriez jarduten dakie. Eta naiz-ta txorieme batzuk isilak izan, mintxogabeak izan, arrak, txoriaita daitekeanak zoragarrizko txintak eta xorrotxio txarmantak jo oi ditu.

      Zelan bada, beste gauzarik uste izan eban gure Zuriñe ederrak, maitetasuna zer zan ezekiala egoanean?

      Aldia eltzean, zelan kantau ez euskeon beragan begiak egotzita, zaletasunez beterik egokion Jon adiskide mamiñak, kolko barruak sortu yakan ilentia egundoko sumendi ta gar-meta biurtu yakanean?

      Iru egunez geituaz-geituaz yoiakon erretura arek, bazterrak guztiak kiskaldu eutsazan bere ariman. Irudi laztana ikusiaz bakarrik, bere maite autetsiaren alboan egoalako beste barik, ganezka gin eutsan amodiozko esanbearrak.

      Orrelantxe ekiten dautso maiatzeko gauetan kanta-kantari isiltzeke, arrasbeeratik egunsentirarte urretxindorrak, ilargi ala izar, zoarbi naiz gau illun, adarganean ernai ta bero, leratsu ta maitakor, gau osoan erosta joten txindorreme isilari, onen neke-oiñazeak arindu bearrez.

      Kolkotik erion uriolari azkena emon arte, orrelan jardun eban Jon-ek; gogoan urten nairik eukana adierazo arte.

      Neskatxak, naikoa biozpera ta samurtua zirudian entzundako itz gozo gartsuak izanik bide.

      Baiñan...

      Nork jakin gizalaba eder aren begi gardenen barruan agiri zan osiñaren sakona? Nork oartu aren gogoeten joera? Aren azken itza, nork igarri?

      Belarriak gorri, masaillak sutan, begirakunea apal ta lotsati, an joan zan Txanton-en alaba bakarra etxerantz mutillari –ez bai, ta ez uka– agur samur egiñaz, Arranegiko lirio apaiña, kaialdeko neskatillarik txairoena...

XIII
IÑESE-REN UZIAK ARGITARA

      Asitako arloan eguneroko ikastalditxua egin ostean, alde eban Kerman-ek Zuriñe-ren etxetik. Eguerdi aurretxua zan, eta Argi-iturri nagusia kiskalgarri, gingan egoan, udako egunik beroenak eldu ziralako.

      Eztakigu egunaren beroatsunak eraginda ala zer, baiña Iñese, Txanton-en emaztea, arpegiko koloreak gorrituta egoan sukaldean, lapikoari azkenengo emonaldia egiten. Onen senarra, gizaiso aundia, leioan egoan, urrunera so, itsas zabalari begiak eskeiñiaz, edota ondatzetan azal-aragiak baltzituten edota uretan igeri atsegiñetan ebiltzanei iraizean begira.

      Paper eta agiriak gordeten ziarduan Zuriñek, eta lan ori amaitu orduko ta gauzak euren lekuetan bear bezela jarri baiño leen, dei-egin eutsan amak, sutondora joateko aginduaz.

      Beingoan egin eban alabeak, amaren esana. Joan zan suetera ta an sartuaz batera, atea ertsiteko adirazo eutsan bere amak. Ikusiaz beste barik, artega ta geraka suma eban Iñese.

      Zerbait gauza astunen bat iragarriko ete eutsaneko gertakizunetan ebillela uste izan eban; bearba, Jon-egazkoagaitik asarre edo agiraka egingo ete eutsan.

      –Entzuidana, ene alaba orrek, arazo baten joan etorri ta azi-orrazia.

      –Zer, ama, nogazkoa ete da zer ori?

      –Eugazkoa don, ain zuzen.

      –Ezer txarto egin dot, ala?

      –Etxakiñat zelan esan. Txarto egin donalako ez, bapere egin eztonalako baiño.

      Arnasa apur bat artu eban neska gazteak. Mutillaren mandatua isilik eukalako, agian? Ez, ziñez, iñortxuk ez ekian ba, ori.

      –Tira, ba, esaidazu, jakinguraz naiagotzu-ta.

      Orduan, andra arek arteak artu zituala zirudian, eta astirotsuago ta gozoago jardunaz, arpegiko berotasuna zerbait ibitzenago ta ausitzenago yoiakon.

      –Ene alabatxu orrek, badakin ik, ire aitak eta biok ardura aundiz azi ta ezi aunagula. Eugaitik egin yonaguzan lan eta aalegiñak, eta eroan yonaguzan neke ta lorrak. Arrantzale-alaba ezerez bat baiño zeozer geiago izango aunagulakoan, mariñek neska soilla baiño maillatxuren bat gorago iñoiz ikusteko asmotan.

      –Badakit, ama, zure gurarion barri.

      –Biar edo etzi, etorkizunean, gu izan gaitunan baiño eratsuagoki bizi izan aitenala nai gaienduken. Ez uste, orraitiño, ire aita, ondo gizon zintzoa, eta ni, zoriontsu bizi izan ez gaitunanik, orixe ez. Gure Jaungoikoak orrela nai izanda, itsas-seme adoretsu orregaz ezkondu nintzonan, ta ez egiña ik uste izan, arrantzaleak gauza ustzat yonadazanik. Ni neu, ik ondo dakin, ez non itxastar-arteko izan jatorriz, baserrian jaioa baiño; ta gaztetxu nintzonala erri polit onetara etorri eta arrezkero emen azi, emengo oiturak neuregandu, emengo euskerea ikasi ta labur esateko, bertoko egin nintzonan.

      Neskatilla esanekoa, adi egokion.

      –Urteak joan, urteak etorri, ez bertoko bakarrik, baita arranegitar be, egin nintzonan bein ta betiko, eta nire bizitza osoa arrezkero ortxe daukagun neurribako itsaso urdin zabalari begira ta begira emon yonat, ortxe nire ardurak eta amesak, nire etxeko-jaun eta maitelagunak ortxe izan yonazalako bere lanak, ortxe bere irabaziak, ortxe bere arriskuak.

      Itz gordin samurrok esatean, negar-anpulu galantak eriozan begi bietatik Iñese-ri. Zotin batzuk bere egin zituan, eta gero, amantal-barrenagaz legortu, matarlan beera yoiakozan negar-tantak.

      –Ezer txarrik esan aal dau osagilleak? –galdetu eban neskatxak, isialdi arek biei ere barruan zarrada naigabezkoa egin eutsela oarturik, ta itz egin bitartean betiere isillaren izua uxatu oi dalako.

      –Ezton, Zuriñetxu, ari orretakoa orain zuri adierazi nairik naiarabilena. Ez yon gaur osagilleak ezer makurragorik iragarri. Umearoan ondo azi eta gaztezaroan obeti ezi aunagula esaten niñardunan nik. Baiñan urteak txirimara igarri ere egin barik joan oi dirala-ta, bakoitza bere sasoian, norbere biziera ta garaitiko gauzak ere erabagi eginbear ditunala, ondotxu dakiña ik. Ta auxe esateko gogoz naiengonan.

      –Zeu noiz ezkondu ziñan? Ori esateko?

      –Bai. Bein baiño sarriago irakatsi yentzunat; ni, ire urteak baiño aldiz aurretik ere, komentu barrura sartzeko gai ez nintzala igarririk naiengonan, ta amasei udabarrirako mutillik askori irri ta barre, itz eta txistegin bere bai, ta orrelako beste gaztekeri ta arinkeriak. Amazazpi urte beteagiñean, mutil txairo begi urdin batek, Tutuluneko seme zaarrenak orte kontseiupean isilmandatua egin, eta goizetik gabera, alkarri begira, bata besteari begiraka, aurrez aurre nun ikusiko, asi gintzonazan. Ganeko egunetan, alkarrentzako izango giñalakoan amesez beterik bizitzen asi baizen laster, beiñola itsasora joan, geisorik ekarri eta andik denpora asko barik eroan yonen or goiko Solo santu baketsura. Eta andik geroetara, Txanton ire aita laztanak esan yeustanan euk asmau eikeana, ta neure buruari galdegin eta ama neureari bere esana entzunaz, urtea joan baiño leen eleizaratu naiendunan, Antiguako Amaren oiñetan auzpazturik, Bikario zaarrarengandik ezkon-buztarria artuaz, bizitza osorako alkarren izateko.

      –Bai ederto be, ama, norberak maite dauan gizonagaz eta arek maitatua izanik.

      –Ondo esana, izan be. Ointxe arira jo bear yonagu. Gaztezaroko urterik gozoenak ik oraintxe ditun. Baiñan, bizimoduaz ire burubidea erabagiteko ordua geroago ta urrerago don. Ezkongei betiko ez izatekotan, lekaime-edo ez joatekotan, beti neska gelditzeko asmoak aurretiaz izan ezik, beranduegi barik aalegiñez, aukerako mutik jaseko batekin atondu bear euken. Ik euk, etxakiñat ba nik, oindiñokarren ezton iñoganako joera berezirik, ezton? Oso egoki izan oi don olakoetan, umeagan ezer zerik ez ikustean, gurasoak eurak bideak garbitu ta laguntxu egoki berebizikoa begiz jo, aukeratu ta erdi-eskuratutea.

      –Ama, nik sarri entzuna dot, ostera, gurasoak egiñiko ezkontzeak eztauala atze onik izaten.

      –Ai, ene alabea, bai sarri askotan norbere arinkeriz egiñiko amaikak baiño. Ez al dakin aurretiaz bizi izan diran urteetan, aitak eta amak, bizitzako gauzarik makiña bat ikusi ta ikasi oi yoezanala, ta bigarrenez jaioko ba-litzoaaz, zer orreik asko beste era batez ta aldaturik egiteko asmo ta gogoa izango laieunkeena? Eta bigarrenez jaiote ori, ezton besterik euren umeen joan-etorriak leen-ikusi ta alderdi onenez zuzendu nai izatea baiño; bigarren aldiko egitadak, zuurrago, egokiago ta onuratsuagoak izan daitezan.

      Eguerdiko amabien kanpaiak ots astunez iragarri eben egunaren gerrialdia. Amabiak, bota platerera begi biak... esaera zaarra.

      Kanpai nagosiaren durunda otsak, amabietan eta jai-aintzitiko illunabarretan izaten dira soillik. Edota zorigaiztoko eguenetan, etxeren bat su ta gar erreten dagoela-ta. Eta baita itsasoan laiño edo gurma sarratua dagon egunetan bere, deitzalle itun, ulun eta itzala izan oi da, utzi ta itsas-gizonei portura bidea ezagunarazoteko gogoz.

      Ama-alabak eten eben unetxu batez euren barriketa luzea. Aitaganaiño eldurik irurok egin eben arrena.

      Biak bakarrik gelditzean, etxekandreak ekin eutson:

      –Eta orain itaune bat egin bear yeutzunat: ik ez al don iñoiz iñogaz amesik egin? Edo mutil apaiñen baten irudia ez al yan kolkoan barru-barrura sartu? Ez al don beinbere iñorgaitik lorik galdu? Ez, ezta? Ba, orduan, erdu ona, esan. Zer deritxan geurera datorkigun mutil bana-banako Kerman-i? Ai, nik ire ogei urte oindiño bete bakoak ba-naieunkanaz!... Laster arin sare estua bota ta norbere gustokotxu bat bota-barrura egingo naieukana.

      –Kerman atsegin ete yatan?

      –Zer esan bakoa, ene alaba ori.Gazte jaseko bat ondoan gertauten danean; mutil eder galanta norbere alboan eukitekoe retia daukanak, zer besterik egiten yakiña, bere senean ba yagona ta emakume zentzuneza edo ganorabakoa ezpaldin ba-dona, ereti ortaz baliauta, egoki dagokiona lortzen alegindutea baiño?

      –Kerman jasekoa ta alagalakoa eztanik, ez neuke nik neuk esango. Ez yat niri ostera orrelakorik bururatu be egin.

      –Ai, alia. Oraingo neskak dauken gatza! Zeren begira ete yagonaz, sasoirik onenean bear diran tretza ta sare ta lakirioak gertau ta ipini barik! Gero, ezton neska zaarrik faltako...

      –Baiña, ama, senargaia norberak autetsi bear al dau?

      –Dana dala, zerbait egin beintzat, or ganora bage manatan egon barik. Mutillik onenak neska ziztriñen eskuetan jausi ditunala eta beste batzuk erbesteko emakumeen sareetan galdu, entzungo yonagu gero, ta orduan izango ditun izatekoak. Or konpon! Ai, Zuriñe, ik eztakiñ asko munduko barririk. Gaur egunean, begien aurrean ikusten yonagu, eztona egoki neskatillea papaua lez erdi lo egotea, iñor alboratuko ete yakon zai. Bestelako senar izango induken ik Kerman, eta i, aren emazte zabal. Nork yon arek lako aziera onik, ekandu zindorik, karrera ederrik ta jatorri oberrik bere, aberatsak eurak izan ezik?

      –Ezta txarto esana, ama.

      –Ene biotzeko aingeru ori! Amaika ameskeri irakurri ta ikasten yoenaz gaurko neskatxa biozperak, nobela edo elebarri diralakoetan. Eztaukana berakautakoa makala, mundua, zineetan agertzen diran irudikeri zoragarrietan lez dabilela sinistuten ba-don. Maitetasuna, zine ta teatroetan otsbaten ta zerugoitik agertzen don, iñoiz ikusi be ozta egin oi diran lagunen biotzetan. Bizitzanostera, emen benetan esan gura yonat, gure ingurukoengana izan oi yon joera gure biotzak; ingurukoren bat bere itu, xede, jomuga ta azken.

      –Zaarra da ori, ama, ezagutzen eztana maitatutea errez eztalako.

      Prakadunok eta gonadunok zenbat eta alkarren urreago egon, ainbat laztanago, maiteago, alkarrenago egiten gaitun. Nor yabilna iregandik urreen, nor daukana egunero eure ondo-ondoan...? Orra ba, argi esan, esanbear guztia. Ez al don eure amaren esanik egingo? Bai damutuko ere!...

XIV
ARRATZALEEN GORAIPA

      Udako egunak aurrera yoiazan.

      Itsas-untziak atuneta eratsua erabillen, eta kaian poza geituten eta itxaropena mamintsuagotzen yoian.

      «Otoiope» birritako aldiz eldu zan etxera, eta biotan nasa zaarra egaluzez beterik orniduta utzi eban. Arraiña naikoa samar erabillen arren, diru ederra egiten eban saldukeran; eta ekarri-ala errez saltzen zan kanporako, kabanetarako ta baita errirako be, lasterrean jateko.

      Zuriñe pozarren asi zan untziaren kontu-arazoetan. Eta asi barritan orren zori ona izatea gertatuaz, itsasoko ardurak, untzien joan-etorriak, arraiñaren gorabeerak, ikatz eta izotzen artu-emonak eta untzi-buru gizonen autu, esames ta iritziak iñoiz ez bestean zituan buru ta biotzean.

      Aurreko urteko atunetatik arrezkero, zorra besterik ez eben untziak egin. Gitxi ziran portuan egoera onean egozanak. Geienak zorrik asko zituen bazterretan, eta asi arrikatzetik eta patente eta mazietaraiñokoak bere, ordaindubage eukezanak, ez ziran bat eta bi, geiago baiño.

      Aurreko neguteko arrantzuak ez eban ondore onik izan. Ta gero, udabarrian bere, arrain barriak benetan tati egin ebana! Egun bi edo irutan sardiña apur bat artu eben, baiña geroztik esatekorik ez.

      Ontziak garbi, kaiganea legorregi, loiea usain bage, etxe asko kee barik, umeak goserik, gurasoak atsekagez: erri osoa itzal, illun. Orrelakoxe negua izan zan azkenengoa.

      Baiña, tira! Jaungoiko andiak gizonen eroapen ta egonarria neurri bateraiño zabaldu danean, barriren barri gose-aroa etenaz, gose ordez asea, bear-izanaren ondoren ogia, esku utsen betegarritzat zidarra, nekeen ostean poza bialdu eutsen kaitarrai, arrein mamiñaren bidez.

      Negu ta udalena esteak kiskortuta iragan ondoren, sabelari betakada sendo bat emoteko eretia eldu yaken itsasora begira bizi diranei. Negar-iturri diran begiak apurtxu bat argitu, eta illeta-kanpai diran mingaiñak euren soiñu ta mintxoa ots alai gozo biurturik, portu ta inguruak, erri osoa erabat esateko begitarte alai aldatu zan.

      Dirua etorren errira kanpoko erosleen eskuetatik. Dirua, arrantzaleekana kabana-jabe ta ola-lantegi ugazabengandik. Dirua, ainbat eta ainbat illabetetan bizikariak zorko edo zorrean emoten jardun eben dendariengana ere.

      Dirua ta poza etxe bakoitzerako. Eskuartekoa, soiñeko barriak egiteko, oiñetakoak lortuteko, umiei gauza bearrezkoak erosteko, janari-zorrak eta ogi-zorrak zurituteko; ta zergaitik ez ba? Baita janaldi mamin bat eta txurrutaldi gozo batzuk egiteko bere.

      Nork dauka, ba, iñork baldin ba dau, jan-edan ugari bat egiteko eskubiderik, arrantzale adoretsuak bezenbat? Nork, eta beti alperreri nasaian bizi danak ete dau ba, estekadak egiteko esker ori?

      Arriskuz beterik bizi danak, egitada zori utsezkoetan diarduanak, gudari edo burrukalari errimeak eta arrantzale jasankorrak, orretxek dauka, nonbait, egiaz esku ta aalmen, orretxeri dagokio dagonean bonbon-egitea.

      Zer dala-ta? Ai, guztiok arrantzale ba giña, orrelantxe uste izango genduke, dudarik bage, orain beste iritzirik izan arren.

      Aurtemein Iñesek bere alabeari esana gomutau ezkero, rekin batean esango: norbait zenbat eta ezagutzenago, maitatzenago dogula, biotz zintzoa izan ezkero.

      Euskal-arrantzaleagaitik, au, ori ta bestea maixiatu dabe. Amaika bidar bidegabe, gaiñera.

      Alperra dala, ardauzale dala, diru-eralgitzaille, zabar, utzia, ardurabako ta ezjakiña. Baiña amaika ez-jakin, amaika ardurabako, baldar, diru-ereintzaille, gangar, ordi eta alper dago bazterretan ain zuzen, arrantzale ez diranak, eta arean bere, arrain-usain bageak!...

      Zenbat mozkor, zatar, alper-arri eta sakel-baedun ete da mundu zabalean, iñoiz itsasorik amesetan ere ikusi ez dabenak? Orrelan, ba, arrantzaleak, edonun dagoz, itsasoan eta legorrean, ur-ertzetan eta lurralde idorretan, iparrean eta egoaldean, emen eta emendik urrun.

      Zerik asko, asmau-ala, arinkeriz esan oi ditue gizonak.

      Itsasoko bizitzatik kanpo diarduenak, eztakie an urrunean, ur andian, egunak eta gauak, jai ta asteak, goiz ta illunabarrak bardin samarrak diranik. Legortarra, egunez lan egin ondoren –edo beintzat bere ordu neurtuak, geienbat– gabaz oiñak luze eta gorputza zabal zabal etzanda, nasai lo dagoan bitartean, arrantzalearen untzia, txikia betiere, kilinkolonka ibili dabil oiñarri sendo bage, eustazpi ziriñaren azal-azalean, leze sakonaren agin ta erpe-artean.

      Zein da legorrekoan bizimodua, onenbeste edo arenbeste ordutan lan-egin ondoren, lantegiari agur egiñik bakoitzaren etxera joatea baiño, arrisku esatekorik bage, geienetan?

      Arrantzaleak, bere lanbide ta jardunean asten dan bakoitzean, beti ta beti, bere biziaren guna arrisku ta galtzoripean ezarten dau, bildurra alde batera utzirik. Etxeko ogia, sendiaren poza, umien atsegiña, erri osoaren alaibide ta aberastasuna, orra zer dan arrantzalearen arloa; orra or kai-erri ta portualdeetan itxaropena ta ondasuna erein ta zabalduten dakian gizasemea.

      Biotz eder, gogo zintzo, barru oneko ta esku zabal, daukanean edonori emoteko gertu egon oi dan gizaki begiko, apal, gorrotorik bageko, edonoren adiskidea. Orixe dozu arrantzale euskalduna, orixe dozu egunero, arrisku bildur gabe, lekurik txarrenetara, osin izugarri orren atzaparretan guretzat ere janari billa joaten dakian itsas-seme jatorra!

      Dirurik ezarren, jaun agertzen da arrantzalea. Aundikeri bage, gizon eta zaldun. Biziteko lain egiten daki, ez aberatsu bearreko urregose txarrez. Barruko bakearen jabe, biotz nare ta baredun, eroapenez bete, egoarritsu. Daukonagaz naikoa esaten dakiana. Eskean ibiltea gorroto dauana, bear-izan gorriaz aztamuka ibili arren sarritan. Okituak eta ondasunez beteak ezagutzen ez daben mana, baretasun, arte ta nasaipena beragan dauan gizon apal, mazal eta gogo onekoa.

      Zer esan daikee legortarrik askok arrantzaleen ala ta kontra, uretan ordu bat edo bi egin ezkero, legorretik iruzpalau milla urrunerantz joan ezkero, oindiño mendiak ere begi aurrean ostendu bage izanik burutik beatzetara dardaraka, ikaraka, laudarduan, izuturik jarten diran barritsu, minluze, prakestuak?

      Isil beitez, ba, jakitun azalekoak. Jantzi beitez euren soiñekoz, bizi beitez euren etxe zirtzilluetan, ta batez ere, bioaz itsasora, bioaz egunetan eta egunetan, uda ta negu, otz ala bero, sargori ala izotz, egunez bezela gau baltzean ere.

      Eta joan beitez, joan, ekaitz egunetan, itsas-urak irakiten diarduen denporaletan, sartu beitez orduan intxaur-azal ortan, ta bioaz urrutira...

      Orduan esango litukee, noski, lotsa aundiko berba astunak, orduan solas ta ele gurgarriak, orduantxe eskubidezko itzak, arrantzale ta itsastarrentzako zorrezko gorapenak. Une artantze litzakez mariñelarentzako ele-sari bikaiñak, esanaldi aipagarri ta biribillak.

      Ezta jakituna gure arrantzalea, ez; baiña ezta eskalea ere.

      Ekonomi-arazoetan eztaki ziñez jakitea komeni litzakion guztia. Baiña gizabiotza ikasten ari izan diran filosofu ainitzek ainbat jakituri erakutsi dauskue euren biziera ta egitadetan. Aintziñako bale-zale ta makallau-zaleen ondorengoak ditugu, orain milla urte ta geiago bear bada, Gaskuñekin batean Terranovaraiño itsas-untzi txiki ta makal erkiñetan joaten ziran euskaldun zaarren oiñordekoak.

      Gizonik geienak aberastasun egarriz jarduten dautsenez, gure arrantzaleak lan biziteko lain egin oi dabe, ez aundikitzeko.

      Sarri eta maiz, sabel uts edo erdi-uts izan arren, barrua bakez, arpegia argi ta bekokia jasota, okituaren ondamurik bge ikusi oi ditugu, eskean asteko lotsa, billa ta esku-luzaka asteko gauza ez izan-ta, lorpide orri narda ta iguin egiñaz.

      Baiña kaira arrain apurra eldu dediñeko, ikustekoa da portualdeak artzen dauan bizinaia. Alaitasun, jolasgura, barregozo, dantzadeia, orixe izante da leen itxaropen, egoarriz ta nekez irabazitako saria.

      Eztau arrantzaleak, zeken-usaiñik ez zuurkeri larregirik. «Dirua, –auxe baita euren doktriña– ezta gordeteko egiña, esku-aldatuz ibilteko baiño».

      Aiurri, mendu ta izakera atsegiña dau. Arma edo izkillu bako gudularia, bizia arriskuan egunero erabili arren, guduzelai maitera, itsaso urdin zabalera edonoiz-edonoiz baretsu, nasai, nare ta lerden joan oi dan gizasemea.

      Eztaukanean isil samar, daukanean edonori emoteko gertu... Arrantzale biotzaren ederra! Ai, gizon ikasia bezinkulturadun ba-litz!

      Baiñan, isil gaitezan. Itxaropentsu izaten, gu baiño ukondo bat gorago dagolako euskal-arrantzalea.

XV
LARROSATXOAK BOST ORRI DITU

      Egun artan, Sant Iago biaramona, auzoerri bateko erromeria izaten da. Ta Zuriñe ere, aita obeto egoala-ta, bere neska-adiskideekin eta beste mutil batzuekin batean goizaparia egiten joateko zan, eta nora? ta Izpazter urruntxu egoala eritzirik, etxera aisago ta lasterrago biurtu zedin, Elutzeta basetxe ondora joatea erabagi eben.

      Asmo egokia izan bere. Txantoneneko esneduna baserri artakoxea zan-ta.

      Bai pozgarria izan oi dala erriko neska-mutillak esnedunenera edota iñude-aiñanera joatea, ango gauza gozoak aoratuteko uzian: intxaurra dala, sagar eldua dala, arbolatik arako kerixak dirala, okaran, madari, urretx edo arto beroa, errebarria, labatik arakoa. Eta udako egun beroetan gogokoen izan oi dan gatzatu bigun dardaratia, ardi-esneaz egiñiko gatzatu zuria, azpil sabel-andi batean dantza-dantzari, goxokiz edo azukarez estaldua.

      Arrautza-talo edo tortilla guri-guriak izango zituen jaki, basetxeko ogi zuriaz batean, lukainka mamintsuz gorriturik. Eta ango sagardau garratz-samarra edari, eta ganetik naia gatzatu, jan-ala, bete arte, ok-eginda toton esan arte.

      Arantza, Irene, Madalen, Nere ta Zuriñe, alkarreri itxaron eta batuaz, bidean gora yoiazan seirak aldean. Mutillak aurretik ziran. Ikaran inguruan bat egitekotan. Olantxe izan ere. Guztiak talde bakarra egin ebenean, bideak betean yoiazan barriketa ta barrez.

      Kerman, Jon, Txuspiñ gaztea ta Seberi Totolo ziran mutillak. Azkenengo biok, arrantzuko gizonak, legorrean gertu ziran, eta alagalan etorri yaken arratsalde epel aretan lagunarteko goizaparia gogaro onez ta atsegintsu egiteko.

      Uriko lurren mugara ziranean, bidezabala utzi ta burdibidean barruna ziranekoxe, aen izketa ozena ta zaparradatsua sumaurik, basetxeko txakurrak zaunka ta zaunka asi ziran, lapur-saillen bat edo ijitano mordoa edota bertako eziiranak beintzat urreratuten etozala adirazi nairik.

      Baiñan soloan egozan nekazariak urrunetik ezagutu zituen nortzuk ziran, ta bai laster arin txakurrak lotu ta isilduerazo.

      Aspaldi baten ospatsua ta entzutsua zan gaztañedi ederrak ba-dirau iraun oindiño Elutzetan, gaztañondoak parra-parra igartu ta galdu diran arren.

      Aintziñako denporetan, oindiño zaarren batzuk esa leie ta orregaitik ezta ain sagokoa, basoko jan-edanak egiteko, orixe zan lekeitiarrak eben leku egoki ta gogokoena.

      Artean, etzan orduan gaur lez, ondartzetara joateko gar, zaletasun eta moda ori Englan-etik erakarria izan. orduan, Elutzetara joaten ekien jaunak eta nekazaleak, andikiak eta langilleak udako jai-egun beroetan, eguzkiaren igesi, angoxe gerizpeta gozoan, itsasaize urrunsamarrekoa itzalpean ozkirri artuaz, aro egokian arratsalde ederra emoteko ustez, janariak etxetik eroan eta edaria bertan eskatuaz.

      Bedarra erdi eze erdi igar, iratzak berde mamin, zugatzak ostroz ta orriz beterik, aizea eguzkitan bero ta gerizpean ozpera, bestelako leku apaiña aukeratu eben askari ori egiteko! Ta orrez ganera, guztiak gazteak izanik, orra gauza osoz atsegiña.

      Zelaian, bedartzan jesarri ziran, zabal lurrean, izadiak udarako gertau dituan bigungarrien ganean. Goienean, txinpartaz ziarduan eguzkiak gingabegian. Buruzgain, gaztaiñondo ta pagondoen ostoak aizegiten ari ziran.

      Askari-iskia, goizaparia, gogotsu garbitu eben. Samako zuloan beera errezto ta zirin-zirin yoiakioen sagardau urre kolorea, eta azkenean iñun ziran plater zabal eta sakonak ekarri eutsezan basetxetik, Elutzetako ardien esneaz egindako gatzatua guraiña jan egien. Ta baita iruntsi bere, ta moduetan ganera! Mutillak!...

      –Aunek emakumeok be, eztira makalak abantean –esan eban Txupsin-ek barreari eutsi eziñik–. Donostiako estropadetan eskasagorik izango da txanpan egiteko. Beti daukez erremuak –jateko koillarak, alegia– edo aoan edo platerean, bideak tximisteak baiño bizkorrago egiten dituezalarik!...

      Jan-edanaz bapo egin ondoren, kanta-kantari ekin eutsen, beti lez, basetxeko oilloak euren inguruan ogi-apur ta jaki-ondakiñ bila piko ta piko janguraz ebiltzan artean.

      Txuspiñ-ek kantua asi, ta beste guztiak batean jarraitu eutsen.

            «Mundekatik ekarri neban

            atso bat ostuta,

            leioan esegi neban

            uleak, uleak orraztuta...»

      Ta orretariko oiuzki ta kanta ariñak abestuaz, une gozoa emon eban taldeak, igarri be egin barik iru bat orduk iges egin eutselarik. Andik lokatuteko sasoia eldu yaken, ta damuz eldu be, ordu atsegiñak oi daben neurri labur ta latzez.

      Onetan egozala, Zuriñek adierazo eutsen garaitikoei:

      –Ai, ene lagun maiteok! Zuek joan siñeie orain erromeriara, baiña nik etxera berra dot, gure amak niri onaiño etorten uztea bere, naikoa egin dau-ta.

      –Ez zaitez orren goiz etxeratu, Zuriñe. Zatoz geugaz, erdu orain ta gerotxoago joango zara –zirautsan Irenek–. Ez gagizuz onen goiz laga.

      –Ezin baiña. Bestela amak,... emon emonak egingo daustaz.

      –Bai zera jo!

      –Ez be, zuek eztakizue gure ama nor dan...

      –Tira ba, orduan, bakarrik joan bearko dozu.

      –Ez bakarrik –esan eben Txuspiñ-ek eta Seberik biak batean. Geu be, aruntz goiaz, itsasoratea goizaldean izango dogu-ta.

      –Orrelan ba, urrengo zatozen arte! –zirautsen gonadunak gure arrantzaliei.

      Eta alkarri agurrak egiñaz, arrantzale biak eta Zuriñe errirantz abiau ziran beinbeiñean farolerako bidea artuaz. Garaitikoak, Gardata alderantz yoiazan, andik gero Izpazter, erromeri lekurantz egiteko.

      Bapatean, oinkada batzuk arrapaladan egiñaz, Zuriñe-ri dei egin eutsan urrunetik Jon-ek. Totolo ta Txuspiñ astiro astiro aurrera yoiazan, baiña neskatillea geldi lotu zan beste gaztearen deia entzunda.

      –Entzuidazu, Zuriñe.

      –Zer dakaztazu orain be, arnas-estuka?

      –Leentxuago zeuenean izan naiz.

      –Gurean? Zer ba? Ez al daustazu baketan itxi bear?

      –Ez, eztautzut baketan utziko, arik eta nai dodana lortu arte.

      –Bai, naikoa dozu. Zetan izan zara?

      Aurreraka yoiazanetik batek, Nerek uste dogu, didarka esan eutsen:

      –Zer darabiltzue zuek or isil-isilik? Ez ete dago, gero, zeozer zeuen artean?...

      Bizkor-ek irribarreka geitu eutsan Zuriñe-ri:

      –Ointxe esango dautzut. Badakizu Basotxu bidean egiten diardudan etxea laster amaituteko dagona. Etxe orretako bizileku bat, lenengo oiñekoa, edo beekoa, zeuen amari eskeiñi dautsat, zuen aitak gora ta beera ibili bearrik izan ez dagian.

      –Ai, zarbo galantori! Ba zabiltz zu, satorra lez, azpiak jaten. Alabea beingoan limurtu edo zuritu ez dozunean, amaganaiño jo dozu.

      –Nai dauanak, aal dau. Badakizu zer egin dodan? Geure erriko kanta zaarrak diñoana bururatu yat, ta beste bideak alperreko ba-dira be... Ona, entzun:

            «Larrosatxuak bost orri ditu,

            kabeliñeak amabi,

            gure umetxua gura dauanak

            eskatu bere amari...»

      –Guzurrak urteko dautzu! –irriz esan ondoren, iges egin eutsan Zuriñek an zain eukozan arrantzaliekana.

      –Emakume ezigaitza! –iñoan berekiko Jon-ek–. Baiña, tira. Gauza baten jakin guran ibili naiz estu egun oneitan, eta orain ba dakit. Eztaidan itxaropen-izpirik galdu. Aurrera, Jon, beti aurrera.

      Zer zan, ostera, ekian gauza barri ori?

      Egunik egun, iraganiko aste batzuetan, barruak jaten erabillen susmo zitala, beaztun mingotsez erreta jarten eban ezpaia. Kerman, Zuriñe-ren ondorik ete ebilleneko susmo ta peku garratza.

      Baiñan, ezetz zirudian. Agirian egoan Kerman Txantonen alabearen gura etzana. Bestelan, ez eban itxiko bertanbeera bakarrik Zuriñe, une aretan.

      Orixe jakin nai eban Jontxuk arratsalde aretan. Ba ekian Zuriñe etxera bearreko zana, baiña bera, Jon, isilik lotu zan Kerman-ek zer egiten eban ikusiarte. Eta Kerman erromeriara yoian beste neskatilla gazteekin batean.

      Orixe zan ba, arotzaren itxaropen-dirdai barria. Orixe Jon-en barrua zabal jarri eban albistea.

XVI
BIDABURUAN

      Txanton eta Iñese senar-emazteak Jontxu-ren agerraldia izan ondorean, alkarregaz autuan ekin eutsen,a rek eskiñiriko etxebizitzea zala-ta-etzala.

      Jaio zanik aurrera beti, moillaganean bizi izan zan ontziburu azkarrak, eskeintzea entzun ebanean edo entzun barrian, alako larritasuntxua susmau eban barruan. Itsas-egiko bizitokitik legorrerago, lurrarterago, portutik asago joango zaneko damua.

      Bere denporan itsas-urrumarak entzuten oitua egoalako, otoz-otozko barri orregaz, zerbaiten utsunea izango eukelako bildurrak joa zirudian. Begien aurrean, urdiñaren ordez zelai ta soloen kolore berde-nabarra ikusten, ekanduko ete zan Kantauriko ume bulartsua?

      Osasuna zan, ordea, aldaketa barri orren zio. osasuna, galdu-agiñean ikusi arte, bere izakera baliozkoan aintzat artzen eztoguna.

      –Antzoriz (Santa Kataliña)ko bide zabalaren asieran, Basotxua deritxon tokia baiño leen, an bizi-bearra baiño ezpa-litz, gaitz erdi litzake –zirautsan geroago bere buruari lemazaiñak. Zerik samiñena, itsasorako egundo geiago ez naizela gauza izango jakitea, orixe dot.

      Eta ekin eta ekin, berbazko matasa nastea biribildu arte, bakoitzaren iritzi ta aburuak eio ondoren, ontzat artu eben senar-emazteak, Jon-ek azalduriko asmo ta eskeintzea.

      Opari ori zala bide, egundoko mutil egoki ta berebizikotzat jo eban arotza Txanton-ek, eta aren gorapen ta elesarietan ziarduan.

      –Ta mutillari gogoratu, edo bururatu obeto esan, niri egoki ta mesedegarri yatana! –esaten eban bein ta barriro Txanton-ek. Oindiño olakorik! Baiña aspaldion daukat nik, ori, gizon jaseko izango danekoa. Argia iñor ba-da, azkarra, ta beargiña, zelakoa gero! Etxe zaarraz barria egin, leen bizitza bakarreko zana, orain irukoa jaso ta iragi, ta alboan bertan, egurrak eta anporrak zur ta ol biurtzeko serra ederrak bi, ipini ei ditu!...

      –Bai, olantxe esan dau.

      –Lenengo urtenaldian, al ba dot, araxeraiño egin nai neuke ibiltalditxua, neure kabi barri izango dana, aalik lasterren ezagutu dagidan. Eta an, negu aldian, egon bere eguzki begitan dago-ta, bestelako leku epela egongo da, eguzkiak Otoio-ostean kuku egin arte. Eta moillara joan gura dodanean, andik txirimara Kolmenares-kalean beera, aldatz biguntxutik, ez naiz orren txarto be ibiliko. Itsasora amaika joan-etorri egin izan dogu baiña... zelan izango da ba! Oba izango dot, ausaz, legorrean tirabira egin, lur gogorrean itxulaztu, eta ez an, itsas frankuan, aztarrenik be, utzi barik, bear bada... Ainbeste arriskuren ondoren, nork daki nire azkenengo egunak ementxe zaartzaro baketsuan...

      Bere senarraren alboan aulkian jesarrita, mies-erropa zuriak atonduten ta adabakiak ipinten ziarduan Iñesek.

      Betiko egonarri ta patxarazko esakeraz mintzatzen zan Txanton. Lengoa zan bai, ortan; aren biotz zintzo ta gogo zindoak lengoak ziran; baiña makaleriak zantzu ta seiñale zitalak ezarten ditu gizonaren soin, kemen ta izakeran. Orrelan ba, gurari barri orrek, aringarri bezela, gozatu eroian aren egoera itun eta larria.

      Bapatean beste zerbait otu yakon arrantzaleari. Seme-miñak jo eban Txanton-en barrua. Ta semearen galdez lez asi yakon emazteari. Beiñola, jaiobarri zalarik, il egin yakon semetxu bat. Ta orain ez eukan semerik, dakigun alabeaz gaiñera.

      Orraitiño... semetzakoa izateko bidean egoan, alaba ederrarentzat senar egoki ta jaseko bat billatuaz. Ta nor seme oberik etxera etorkion Jon gaztea baiño? Etxe-eske etorkiona ez; etxe-eskeinka etorria zana, baizik. Benetan be, mutil axe izango litzakion baiño suin alakoagorik, seme antzeko xaloagorik! Zelan ez ete eban leenago olako buruerarik izan?

      Bere alaba maitea ez eukan ez, edonori emoteko. Mutillak, ordea, ez eukan utsik ez akatsik ez estakururik.

      Txanton-en asmo osoak ez yakazan bere emazteari gogo beteko, arek begiztatua eukan mutilla, Jon barik Kerman zalako. Isilik egoan, ostera, auzizalea ezalako. Ezetz eta baietz, goragoraka asi ordez, bide bigun maltzur eta isilekua artzen ekiana zan. Ekiña zan, ori bai, bere burubidea izentau ezkero. Leentxoago gerotxoago, bere arilleratzen ekizan ari-albañuak, bere pilloratzen egurrak. Isilka misilka, ezarian, billa ebillenaren aztarrenari jarraitu ta guraria lortu arte, bere uzia jadetsi arteraiño, ez eban nagikeririk erakutsiko ez etsipenik agertuko, katua saguaren atzean ala txoriren baten ondorik astiro, makur, zapal, lurrari deutsola joan oi dan bezela.

      Orregaitik, Kerman alabearen irakasletzat etxeratu ebanean bere, ez eban belarririk agertu lenengotan, eta arrezkero Zuriñe-ri zerbait adirazi eutsan arren, gaur bere, senarrak ez ekian ezer olakorik.

      Ori dala-ta, Txanton-eri bururatu yakon lenengo suin-geia Jon izan zan, eskeintzeagaitik esker ona agertzeko, agian.

      Afalduten ziarduelarik eldu zan Zuriñe, egin-barri eben goizapari atsegiñaren gora andiak egiñaz eta beste kontu ta gertaerak azalduaz. Aita eta ama adi egokiozan, alabearen jita edo isuria zein mutillengan eta zan jakin nairik, bakoitzak bere santuari argi egin guraz egozan-ta.

      Neskatillearen itzetatik, ostera, ezin esan gauza garbirik, mutil guztiak bardiñean aipatzen zitualako.

      –Entzuizu, Zuri –jalki eutsan aitak– ez al dautzu ezer iragarri Jon-ek etxe barriaz?

      –Bai, emen egon dala eskeintzen, esan daust bakarrik.

      Orduan aitak, mutillaren goralpenak egin eutsazan alabeari, leen emazteari egiñak barriztauaz. Alabeak, baiña, aitak baiño geiago ekianez, Txanton-en zintzotasuna ta on-gurea ezagutuaz, Jon-ek leenago berari egiñiko isil-mandatua iragarri eutsan. Aitarentzat, ezti gozo ziran itz orreik; amarentzat, barriz, lor ta naigabe.

      Ta bakoitzaren asmoak asmo ta gurariak gurari, egun gitxiren buruan aitak batetik eta amak bestetik, bide biren erdian jarri eben Zuriñeren gogoa ta naimena. Bidaburuan ikusten eban bere burua, nundik joko ez ekialarik.

      Zein bide bereixiko ete eban? Nor aukeratuko? Amari jaramon egin? Ala, aitaren gogoari amor-egin, Jon-ek aurretiaz egindako eskabideari baietzaren usaiña iratziaz?

      Edozelan ere, bien amesa beteterik ez egoan. Bata artu, bestea uka; ortxe egoan untze, matasa ta atsekabea.

      Baiñan irugarren oztopoa, eta larriena eban Zuriñek. Bata naiz bestea adiskide izanik, beste geiagoko ezer ez ziran beretzat. Ez yakozan, benetan bere, osoro errotuten bere kolko-barruan. Batak, maite-autorpena egin arren, ezeukan berak nai eukean ariurri edo izakerarik; ez ekian zergatik, baiñan orrela zan. Eta Kerman-en asmoak, Iñeseren uziak gorabeera, ez ziran errez jakitekoak, antza.

      Argitasun bat nai eban, bere etorkizunari buruz, nundik edo andik alako ezaugarri berarizkoren bat.

      Eta bere buruaz ekin-ekiñean ziarduala, atetako atean aldaba-ots galantak entzunerazo zituen.

      Bitartean, gautu eban osoro, eta eskillara-burura urtenaz, dei egin eban gure neskatxak:

      –Nor da?

      –«Otoiope» portura dala –erantzun eutsen didar zoliz, kaletik.

      Soiñeko erropa onak ariñak-arin erantzi, maizago batzuk jantzi ta bizkor bai bizkor joan zan kaiganera Txanton-en alabea.

      Atun-pillo polita ekarren untziak. Orregaitik, pozez etozan barruko gizonak, eta berealakoan asi ziran masaganera egaluze lodi biribil baltz-zidarrezkoak jaurti ta jaurti.

      Andrazko mordo batek eta arrantzale batzuk atunok otzaretaratu eta ibillera azkarrez eroaten zituen pisuetara, zenbat ekarri eban beingoan jakine ta gero saltzekoan, euren diru-mukuruaren neurriaz edo sariaz jabetuteko.

      Egundoko arrera ona egin eutsen untzikoak euren arduradun eben neskatilla liraiñari. Batez bere, Zingulin-ek. Untzitik legorreratu kaiskada batean, ta Zuriñe-ren albotxuraño elduaz, isilmisil esan eutsan belarri-ertzera:

      –Entzuiña: Gorantziak uekana emoteko euri, agindu yeustanan atzo bertan Xirdok, eta eztakiñala asko euganako gomutea zelakoa yonan berak...!

      Itzok entzutean, kerixa eldua baiño gorriago egin yakazan arpegiko koloreak Zuriñe-ri; gaba zanez, ostera, ez eukeon iñork igarterik edo susmaterik izan.

      Leentxoago, arratsaldean Elutzetako jan-edanean izan zituen irri ta barre alaitsuetan,z erbaiten utsunea ete eban uste izanikoa genduan gure neskatoa, baiñan ez ekian une artan utsune ori zerk sortu edo zerk egiña zitekean.

      Barri gogoko ori beraganatzean, ostera; gazte urrunduaren urrunetiko goraintziak artzean, alako zarrada bigun bat senti eban; alako arnas-aldi bereizi bat barruan; alako ames-laiño-kutsuak igurtzi ebala bere burua uste izan eban...

      Bide biren bidaburuan egoan ordutxo bete leenago; aurrez-aur eukozan mutil gazte bi, bietarik bata ere, atsegin osoko ez izan arren.

      Eta orain...

      Bidaburu orrek irugarren zidor bat agertu eban. Ez eskuma ta ez ezker, erdiko bide argi bat, eguzki gozoak izpiztatua: biotzarena.

      Eta nork ekian irugarren bide urdin ori, iruren –aita, ama, alaba– gogoko izango ete zanentz?...

      –Ai, olakoren bat Antiguako Amak, –zinkurin egin eben Zuriñeren ezpaiñak...

XVII
ERREKAKO ESAMESAK

(Vox populi)

      Ba dau gure erriak lenengo ikasketen maillaz goitiko beste ikastetxe nagusiago bat.

      Bertan iragan mende erdian ikasi izan dabe ainbat eta ainbat erriko semek eta baita inguruetako uri ta errixketako mutil gazte askok ere. Ori esanaz, Itsasketa eta Nautikako eskola adirazi nai dogu. Itsas andiean ibilteko bear diran jakingaiak ikasteko etxe bedegarra.

      Orraitio, beste ikaste-leku berezi-bereziak ere, oindiño ba dirala autortu bear, dana dan lez argi esateko.

      Ikasteleku, edo beintzat, jakite-lekuak bai, naizta jakintza ori erdipurdikoa izan. Zeintzuk ete? Nun ete dira toki ospatsu biok, irakaste-aulki goren biok? Ointxe azaldu bearko, uriko albista ta barri-zabalkunde-gela ta lagunak ta euren lanbide-kera ta iturriak, jakite-iturriak. Zabalkunde aldi ontan, propaganda dalako oraingo gar eta ekinbearren sorpuru, bear ba da, esango ditugun lekuak izango ziran.

      Tokiz txikiak, lurrez mendarrak, goi-bez motzak; baiñan «Unibersidade» bi, emonpidez, erionez, zabalgarriz ugari ta akitu eziñak. Teologia izan ezik, beste eledergai guztiak agertu, aztertu, ikertu eta azaldu ta adirazi oi dira euren lau orma barruan.

      Ba dira errian xauleku edo garbiketak egiteko etxe koxkor bi. Aintziña, garbiketak errekan edo ibaian edo iturrian egitenziranez, etxetxu oneiri Erreka izena gelditu yeke. Bi dira izan: bata Arranegiko errekea ta Ateko errekea bestea, aundi-maundi betiere erria zati edo alderdi bitan banatzen dalako.

      Soiñeko ta oeko meisa-erropak garbituteko lekuak, jatorriz, baiñan denporen aldakuntzaz, baita emakumeak batzeko batzarleku ospatsuak bere.

      Etxe txikiak dira, izan. Biak bardiñak, alderdi bakoitzetik amabi-amalauna metro luze, –luze ta zabal, jakiña, kuadrauak edo diralako– aurrean ate bakar bana dituela. leio estu luzangak ere ba ditue, baña geienbat gogorturik, lo egiten dira, ertsita.

      Ate ta leio inguruak arlanduzko, politak izan dira etxetxuok.

      Barruan, erdi-erdian ur aska andia, beti urez betea, soiñekoak, eunak, mantak, miesa-erropa zuriak txaboiaz edo kuztoreaz garbitu ta joteko. Jote au egiteko, uraren inguru osoan, lau alderdietan bardin bardiñik, arri laban egokiak ditue, –aska-saietsok polito polito izanik aldapatxu edo pikea– joteko oso aukerara jarriak.

      Uraska aundi orren neurrian, goi estalki bage dago, goibakoa da, eta garaitikoan, inguru osoan tellatua dauanez, utsune ortaz zerua agiri da beraren giñoan.

      Lau ormei deutsela, atxikiak, barrukaldetik, beste aska txiki ugari dago, arrizkoak oneik bere, batez be, azkenengo lana egiteko. Aska bakoitzak bere iturria dau, eta emen egiten dabe azkenengo lana, ur garbi-garbia erionez ipinita, eun eta miesak iturriaren txorropean ezarrita, argitu edo aklarau, gero etxeko leioan edo balkoian edo inguruko ormaren batean untze ta kordel batzuetan zintzilik edota sasi-gainetan edo lurrean zabal ipinteko, lenbailen legortu daitezan.

      Dana dala, emakumeak lan egiteko aterpea dabe, bai aska nagusiaren inguruan ta bai bazterreko asketan. An ezta euririk sartzen... aterri eztagonean ere.

      Lanaldia edo... ikastaldia, egunero izaten da leku bi orreitan. Uda ta negu, oporrik gabe; bai goizean ta bai arratsaldean.

      Baiñan goizetakoak, alako gazmin ta gazigeza bereizia izaten dakie, izparringi ta egunkariak izaten daben lez. Goizekoak beti jakin-miñago, opagarriago.

      «Eskola» nagusi ontara, beste antzekoetara bezela, era askotako ikasleak dabe jokera. Gazteak batzuk, beste batzuk areago, asi barriak, isil-samar egoten dakienak, entzule edo «oyente» diralakoak, noski. Eta batez bere, ikasleme gazteen arduradun, begirale ta irakasletzako lez –ikasle ta irakasle, guztiak emeak dirala esan dogula uste dogu– emakume aspaldi garatuak, andra egiñak, eta urteen bide latzetan zear ibiltaun oituak diranak. Eta naiz-ta adiñez zarko-marko ez izan, errekara edo ikuztetxera edo... Irakastetxera, «Uni» ortara alegia, joanen joanaz, irakasle soil ezezik goi-mailla jagira ere eldu diranak. Erabat esan, oneixek ditugu emengo egiazko ta benetako «Doctor honoris causa» izendunak, maisuandra jator biurtu diranak.

      «Doktor-eme» onein artean ba egozan bi, entzute aundikoak biak, ta irakurlearen ezagunak. Ate-aldeko errekea alde batera utziaz, gaurko jarduna, Arranegiko errekeaz izango dogu.

      Arranegiko erreka ortan, bada, kukurruku zoliak egiten ekezan dotoreme biak, beste askoren artean Timuti Belarri eta Mikela Begi ziran. Erriko eguneroko zeregiña ondo baiñ obeto beteten ekienak.

      Ez ziran katedratiku bakarrik, baita korresponsalak ere.

      Uri osoko, ta inguruko, albista ta barri ta esamesen BEGI ta BELARRI ziran arren, kaialdeko arloetan batez bere, Arranegiko sailletan ain zuzen, «espezialistak» ziran. Begi-belarrien usmaketa lanak beti betiro alkarrekiko, –konbinazioka– egin ondorean, euren MINGAIÑAK emon ta iragarri oi eban azalpen zeatz, biribil eta osoena. Alegia, oraingoek «sintesis» izenez iruntsiten dabena.

      Eskolapetik asi ta Talaraiño etzan izango arazo, gorabeera, albista edo jazoerarik euren erakarkiñak edo jasogailuak suma, oratu ta beragandu ez ebanik. Errialde orretako bizi-zirkiñak euren esku ta ardurape egozan, kontrolpean nunbait ere.

      Ta sarri askotan, ez egitadak bakarrik, baita lagun askoren asmo, burutasun, gogoeta ta biozkadak ere, aurretiaz igarri ta susmauten ekien emakume biok, euren esanak siñestu ezkero beintzat.

      Goiz artan bere, Beeko edo Arranegiko errekea lagunez beterik egoan. Udako legortez ura urri-samar ebillela-ta, ez eben egun oso osoan urik emoten, aurretiaz izentauriko ordu batzuetan baiño.

      Ori zala-ta, andra ta neska, ezkondu ta ezkongei ta alrgun, bakoitzaren aldia noiz zan zeitekan ez jakiñik, lagunik ugari ta ura eskas izanik, zer gerta ere, taldeka ta erruz yoiazan. Barrua bete samar egin zan arren, oindiño tamalez egozan beste asko kanpoan, sartu eziñik.

      Mikela ta Timuti bere, goiz aretan goiztarrenak ez izan-ta, luze eretxian egozan barruratzeko beta noiz izango.

      Alakoren baten, sartu ziran ba. Baiña ez barrura orduko, batzu-batzukin asarrezko berba batzuk izan barik.

      Barrura ziraneko, errekako atea iragan ebenekoxe, Timutik eta Mikelak laster ikusi zituen... ikasle-irakasle guztien arpegiak. Amalau-amabost urtetik asi ta gorakoak ziran an miesa ta eunak ta beste edozer oial garbigarri eskuetan arturik, euren txukunketa lanean ziarduenak.

      Erdiko askan ta inguruetakoetan be bai, oialak iñun diran astiñaldi ta zartakadak artzen zituen, uretan batbatean sartuaz, igurtziaz, arriak jo eragiñaz, biurtuaz, eta guk al dakigu zenbait irabiaketa geiago egiñerazoaz. Iturri guztiak zabalik egozan, gaiñera, emonalean ura erioela.

      Zarata ta zaparrada artean, gizalba langille ta jaseko aenmingaiñak ez egozan alper gozoan, nagi ta bagai. Bai zera! Itzegiteko, alkarreri norbere barri ta albista ta jakingaiak adierazote, nai ta naiezkoa eben, gaiñera, didarrez, oiuka jardun bearra. Eztarri ta bular edo auspo onak bear ziran an itzaldi mamintsuak egiteko, buruko argitasunaz batean, jakiña.

      Antxen egoan, obeto esan, an ziarduan zetan edo atan atzeko ormaonduan, atearen aurrez aur, askatxu berezian, orduko sasoian sarrien joaten zan emakume bat. Bear ba da, egunean eguneango bezerua, iñoiz bere utsik egiten ez ebana, ta ori dala-ta-eztala, nor bera baiño egokiagorik, irakasleme azkarren artean, zaarren ta ikasiena nunbait zanez, ango dekanu izateko?

      Nor zan berau? Artazitxuneko alarguna zan, edo beinbat, izen orregaz ezagutua. Baiña, Berdara kaleko Oraldi-usteleneko atso sorgiñak esaten ekianez, alarguna barik bizi-alarguna edo... ete zanekoa; baiña ondo argitu bako arazoa ei zan.

      Mikelari ta Timutiri etxaken nunbait, atsegin, dekanutzakoa.

      –Artazitxuneko bizi-alarguna or yagona oin be

–esan uetsan isilpean Mikelak bere lagunari. Bestelako «preata» polita dona ori! Goizeko izarretarako jagi ta etorriko zonan atsuori errekara, gazteen kontu, ipuin, barriketa, irain eta esamesak lenengotik asi ta azkeneraiñoko guztiak batu, entzun ta gero or zear balabala zabalduteko asmoz.

      –Zaarra don ori! Goizeko kafesnea artzeko baiño be, amurru ta gurari ta gutar andiago yon orrek emengoxe izkimizkiak jakiteko. Batzu batzuk barriketa utsez manteniduten ei donaz –geitu eutsan Timutik.

      –Ori bai, beiñepein. Arpegiko narrua ez yakiñat garbitu yonentz, baiña miinganeko zikiñak onezkero aldendurik izango yonaz berbearen berbeaz. Orren mingaiñak, ba, onezkero, txopo-ostroak ipar-aizetan baiño zirkin geiago egin izango yonan-ta.

      –Bai, gero! Isildu gaitezan, ostera, emen dagon lagunen lagunak amaika zer-esan ta barritsukeri izango yon-ta. Ia zer entzuten dogun.

      Buru-buruan eroiezan burdiñorrizko kankarruak eratsi ebezan gure neskazar biok. Eta or saka ta emen bultza, bientzako lain tarte ta leku egin eben, erdiko uraska nagusiaren biran egin be.

      Norbaitek, orraitiño, erremuskada asarrea egin eutsen, berba garratzak azalduaz. Eldu-barriak leen egonazen kaltez sartu zireala, alkarrengandik urreegi egonik, besuak erabilteko leku aiserik ezebela izango-ta.

      –Leen egon gareanok, txarto, geure lanak amaituteko, ukondoak gorputzari deutsaguzala egon bearko dotu-ta. Eta etorri diranak, bardin. Eztogu orrelan ezer aurreratuko geure eginbearretan.

      Ori ta guzti be, ez eben etorribarriak amoreeman, ta isilik baiña, sartu ziran; ta lanean asi be bai, ontzi zabaletatik euren miesak atarauaz; iñori jaramon egiteke, edota etxamon eginda.

      Erabateko gauzak ziran une artan, elebide ta barriketa-gai. Urteko atuneta gorabeerak; zeintzuk erabillen arraiñik geien, eta abar. Eta batzun iritxiz, Anporrandiñekoak ziran jo ta ke ebiltzanak, ikatz-zorrak ordukoxe ordainduta eukezalako, ta ganera etxebizitza barri bat erosteko tratuetan ebiltzalako. Beste batzun ustez, Ogimerkenekoei urrik emotekorik ez zan, eurak erakutsirik ez emon arren. Ta Ondobiziñeko untzi barri? Onexek bai ekarrela bitsa! Astean astean, zortzian bein ala sarriago etorria zan kaira eta beti beterik, egaluzez plenplen.

      «Otoiope» bere, ondo baiño obeto asi ei zan egaluzetan, ta ori, ezbearra zala-ta, Txanton lemazaiña legorrean geldituta.

      Geroago, ortik urten eban Zingulin-en autuak. Onen emaztegeiak ei eukan egiten sekulako arrio edera, eztakit nik zenbat izara ta badakit zenbat atorra ta praka labur... Mariñe, Besolodiñeko alaba zaarrena bera.

      Urrengo, egun batzuk leenago auzo-errian izan zan erromeriako kontuak eta erromeria ostekoak. Dantzaketa aretabatzuk oiñez bidebarritik, beste batzuk beribilletan etorriaz. Baiñan... alako ta onako, urlia ta sandia, bidezaarretik eta zidorretatik bere ibili ete zireanekoa. Beartu ezkero, esango ei zituen izen ta abizenak be. An, Zerengapean, ibili ei ziran bai, gaberdi inguruan edo... –neko neskatillea ta aren adiskide...– nekoa be; ta mutillak ez jakin errikoak ziran ala kanpotarrak.

      Orduan asi zan eztabaida gogorra. Debate-aldi, nunbait.

      Sargori astun geldiaren ondoren asi oi dan erabateko galarren aize indartsua zirudian.

      Errekan egozan guztiak talde bi egin zituen, geienbat, targo bitan banandu ziran, batezbateko edo neutralak guztiz gitxi izanik. Batzuk aitaturiko neskatillen izen onaren alde, orrelakorik sinitu be egitea irain gordiña zala adirazoaz. Eta beste aldekoak, ori ta geiago be, premiña aundirik ba-litz, mundu guztiaren agiri, egiak zirti-zarta esateko bildurrik ez lotsarik ez leukeela izango ziñoenak.

      Makalenak, eta lotsakorrak isilik egozan.

      Naaste ta iskanbil aretako talde edo alderdi biei beingoan agertu yakezan bakotizaren buruzagiak. Kukurruku ta gari egiten oituak egozan oillartzakoak.

      Salatarien sailleko buru, Artazitxuneko bizi-alarguna. Izen onaren aldekoen buruzagi, ostera, Mikela ta Timuti jarri ziran.

      Arteetan, ez dakigu ziur ziur, izena ain zuzen ez eben aitatu-ta, ez bata zein neskatxa zan ez bestea ere, nungoak ziran bakar bakarrik. Zeaztasun orren ardurarik bear ez-ta, begoz izenok isillean.

      Ekiñaren ekiñaz –nork jaso an esan ziranak guztiak, manetofonikaz izan ezik–, bai aldra batekoak eta bai bestekoak aspertzenago ta moteltzenago yoiazan, banaka banaka isilduaz.

      Azkenerako, iru emakume zorrotzen gain gelditu zan buruko edo gueneko eztabaidea. Buruzagiak ziran, izan bere, amaierako ezpatalariak.

      Neskazar biak batetik; eta bestetik Artazitxu.

      Eldu zan, eldu ere, thesis-a argitubearra, eztabaida gorena, zezio bakana.

      –Bai. Ezta, erriko lagun guztiak ondotxu ezagutuko ezpa-genduz be! –iñoan bizi-alargunak–. Askok emen, arpegia bai ona: baiña... egikerak! Ai, alia, egikerak.

      –Iñoren egikerak ezin leiz, askotan, zelakoak izan diran esan, ikusi edota ondo jakin ezik beintzat –erantzun eutsan Timutik.

      –Eztaukagu ezer esateko berorregaz –geitu eutsan Mikelak, atsoari sorbalda-gaiñetik erdeiñu ta destaiñazko begirakunea egiñaz.

      –Ba, nik, ointxe be, badaukat zer esan barri-baririk, zuek beti LO ta beti GOR zagozenok eztakizuen arren.

      –Ene! Ara osterakoa! Zer dakizula zuk, gero, guk eztakigunik?

      –Neuk zer dakidan? Ona entzun, bart bertan jakin nebana. Azkenengo orduko albistea. Karrabasueneko andra gaztea, Durdukiñeko Maribizar bat eta neure burua, irurok gengozan Artaloraneko etxa-urretik ez urrun. Badakizue etxe au, etxebakarra, nun dagon. Ba andixek urteten ikusi genduan gau beranduan Salome Umegiña, ta sasoi aretan eta leku aretan ikusteaz, arritu egin giñean iru androk, eta zerbait susmauaz, galdez joan gaiakozan Salomeri:

      –«Erdia, Salome, entzuizu. Nun izan zara edo zetan zabiltz emen?

      –Zetan nabillen? –erantzun euskun, eta onetxek dira aren berbak, Jaungoikorako!–. Neure ogibideko zeregiñetan. Ortxe etxeon izan naiz, eta egun asko barik etorri bearko dot barriro be.

      –Ene ba! –esan geuntsan. Zelan etxe orretan zeure arazoak egiten, or neskatilla bat baiño ezta bizi-ta?

      –Neskea? Ez yagon or orain neskarik. Gabonak baiño leen galdu zonan.

      Zer diñon? Artaloraneko Trini...

      –Sasilora esatea, egokiago litzaken, nunbait be...! Tira, ba, androk; gabon bat deigula gure Jaungoikoak.

      –Ta orixe esanaz, joan zan joan Salome, geiegi dan berbarik esatea ez yako areri gustaten-ta».

      Erreka osoan mundu guztia isildu zan.

      Iturriak bere, ertsi edo sarratu egin zituela esan zeintekean.

      Entzungarria ta ardurazkoa zan, beraz. Dekanoaren epaia.

      –Laster arin jakin genduzan ganetiko kontu ta zeetasunak –jarraitu eban patxaraz ta maisukeraz, argi ta geldiro, ikasguko lagun guztiak adi adi egokiozala konturatzean–. Erbestean egoan aspaldion aren nebea, Trinirena –azaldu eban Artazitxuk–, eta bart bertan, etxeratzean eta bere arreba ezkongeia itxura aretan, –astun ta tuntur–, ikustean, bertan jo ta garbitu bear ebala-ta, gogor bai gogor artu ei eban. Ta orduan, neskea didar ta garraixika kaleko leioa edegiten asi zanean, etxetik iges egin ei eban aren nebeak. Baiña, gero, arrebeaz errukituta, Salome bialdu ari lagun egitera, ta jazorikoaren zertzelada guztiak bear dan begiramenez jakin eta berberari adirazo egikiozan.

      –Ta ori emengo iñork be, eztozue jakin –esan eutsen Artazitxuneko bizi-alargunak inguruko guztiei, aoa zabalik eukazan inguruko entzulei arro-arroki begiratuaz–. Baiña are gitxiago dakizue –jarraiki eban– mundu onetara laster yatorkun sein errubagearen aitatzakoa nor dan, diñoenez beintzat. Orretxegaitik esan dot ba, nik ba, askok arpegia ona, baiña egikerak...

      Eta Artazitxu atso barrabanak bere entzuleak isil, otzan ta eskurakoi jarri zituala igarri ebanean, jaurti eban, jaurtiguraz eukana:

      –Badakizue nor dan aitatzakuori? Arrantzale kolore gorri, begi zuri bat. Izenez, Xirdo.

      –Guzurra be, berbea da-ta! –didar egin eutsan Timutik

      –Olakorik entzuteko be! Zelan diñozu iñon izenik, egia dan ala ez jakiteke –zirika ekin eutsan Mikelak, erreta.

      –Atso zorgin guzurtia.

      –Amaika amaika ta erdiko ibili izango ziran or!

      –Ezta guzurra, kontxo! –iñoan atso piperrak.

      –Zure aotik beti be, sugeak eta zapoak urteten ikusten oituta gagoz-ta!...

      –Gauza zindorik edo garbirik sekula esan ete dau, gero, berorrek!

      –Garbirik? Ez esan, ta ez egin. Bere antzekoak dirala guztiak uste dau orrek.

      –Zer da ba nik egin dodana? –oiu egin eban atso nabarmenak.

      –Zer egin? Talako Sankuan atzeko ormak berbetan ba-lekie!...

      –Bai orixe! Ondarzabalekoak ba lekie be!...

      –Nik gauza loirik? –atsoak gero ta estutuago.

      –Nork ba, zeuk baiño? Entzuizu: zeure gizontzakoa be, edo gizontzako zenduana be, nundik nora artu zenduan eta nundik nora aldendu?

      –Neeeuk?... Zuek baiño garbiago daukat nik barrua, ta soiñekoak, be bai, ganeko zein azpiko! Ikusi, ikusi!... –ta ori adirazoaz, gonak jaso, eta azpiko gona zuri ta atorra muturra erakutsi nai eutsen an inguruko emakumeei, orrelako naspilletan arranegitar andra lotsagabe batzuk egin oi ebenez.

      –Bai, zalea don errotaria!...

      –...arto ordez, emoten garia.

      –Turrit!!... –esan eutsen azkenean neskazar letradu biak atso gaizto zimealri. Emen gagoz gu neskazaarrik, orixe bai, baiña geure iztarrak iñork ikusi, ez ikutu barik!

      Mutillak! Une onetan asi zan benetako ekaitza.

      Batzuk atsoaren alde zarbait egin nairik, geienak aren kaltez, egundoko zaparrada, naste ta iskanbilla sortu eben. Ango irain, destaiña, ezespen, erdeiñu, garraixi, didar ta baita zantzoak be!

      Batbatean, orraitiño, teillatuan zear edo, trumoiaren antzeko zarata lodia entzun eben, burrruuun! burrun!... eta gero, plausta! gauza andiren bat edo luzeren bat jausi zan ereka-erdiko askako uretara, baztarrak urez ta txipriztiñez beteaz.

      Ene penea bada-ta!... Zeruak ete etozan goiak beera?

      Orduko ikarak eta estutasunak! Ango bildur-izu, txilio ta didarrak.

      Berealakoan amaitu zan eztabaida gordiña.

      Zer zan jaso zana? zer zan jausi zana? Piñu-anpor luze bat, bilinbalaunka teillatuan beera. Zerutik jausi ete zan –Jovis-en ta ugarasioen eztabaida barriratua– andra lotsagaldukoen mingaiña atertu ta isil zedin?

      Bai zera! Emakumerik geienak ate ondora eldu ziranean ezin ikusi aal izan zituen an urrunean orduko, ariñeketan yoiazan lau txerrenkumak, Basotxurako bidean zear; arako Aken, Zozpal eta beste mutiko biak.

      Mutil biurri aei bururatu yaken okerreria, ondore onekoa ta onuragarria izan zan, atsoen barriketa likitsa eten-erazoteko.

      Ta biurrikeri orreri esker, ez zan egun artean, Arranegio errekan, odolik isuri.

      Baiña, norbaiten izen ona bai, zikindu zan edo...

XVIII
ORBANA

      Zingulin-ek emon eutsazan goraintzi-agurrak zirala-ta, egun bi edo irutan, amesez beterik bizi izan zan Zuriñe.

      Egia gozo biurtuko ete ziran barruan erabillezan gogoetak? Alakoren batean, bere irudimenako zerak, izakera itxuraz jantziko ete ziran? Edota, zakur-ames edo katu-ames biurturik, utsean geldituko ete? Bere uzi, joran ta gurariak loratu ostean, antzu aldatuko?

      Aita geisotu zanik arrezkero, ez ebezan etxe artan entzun, leenago oi ziran kanta samur atsegingarriak. Kabi artako txoria mutu edo mintzul gelditu izan bai-litzan, txinta guragarri ta txio soiñuen ordez, isilikako oiartzuna besterik ez zan nabari inguruan.

      Baiñan aitaturiko egun bi ala irutan, barriro bere, soiñu alaiak, kanta zoragarriak entzun zituen ormarte artakoak. Ostera be, txoria, leengo senera ta taiura itzuliaz, aintziña bezin pozkiro, iñoiz ez aiñako doiñu pozkorrak joten asia zan.

      Gazteen ta umeen jokabide ta ibillerak zaarragoei ta gurasoei barrenean zirkin ta zaustada eragin oi ba-dautse, egun aetan etxeko senar-emazteai ere, gogo ta biotzak zuzpertu ta jasoerazoko eutsezan, nunbait, alaba maitearen kanta liluragarriak entzutean.

            Nik ba dut maiteño bat,

            ai, eta zelako!

            ez da tipi, ez da andi,

            bai bien arteko.

            Begia dau ederra, argi, gozo, urdin...

            biotzean sartu yat, ta nik kendu ezin.

      Etxeko zeregiñak egiten zituan bitartean, alde batetik eta bestera, sukaldetik eta gizategira, eta gela batetik bestera, bizilekuaren lau aldeetan ebiltzan txoriak, txori alaiak... inguragia samurtasunez gaindituaz.

      –Gure neskeak darabillen aidea! –iñuan Iñesek. Aspaldion eztogu, egia esan, gurean, olako kanturik aditu. Auzoko kardantxilloaren ots zoliak utsa dira gure urretxindorraren ondoan. Urretxindorra esan dot, gero? Tira ba, urretxindor-eme kantaria orduan... Olakorik!

      Barriro be, neskatillearen aots bigunak ziarduan:

            Ene mutil ederra,

            nire gogokoa,

            aspaldion zaukadaz nik

            txito urrundua,

            laster elduko zara

            txiker da mundua!

            zuretzat dot biotza

            maitez lurrundua...

      Barruan poza ganezka dogunean, gure kolkuan zorion-apurrak irakiten diarduenean, olantxe urten oi dabe urten be, atsegiñaren itur-burutik eresizko iturriak, kanta mee, intziri samur uxterren igesiak, arako atsekabe-aldiko taupada makal ta guztiabearrekoak urrundurazoaz.

      Amesezko abia txairo egiten ziarduan Zuriñek bere barruan. Zori-egokerako egun argiak zituan. Aste erdi ez zan zalantzaz ta kezkaz bizi zala. Arako gauza ez-ezagunak beregan toki ta bazter-txoko aurkitu eban, antza.

      Arestian, aurtemein, maitetasunari nor zan galdezka ekin eutsan neska politak, bere barrena maite-miñez edo ebala siñistuten eben. Besterenganako zaletasun bizia, joera berezia, isurki ezagun ta jita, bere baitan ekusan Zuriñek egun aetan. Iñorentzako leraz egotea zer zan ez ekian neskato pertxentak, zio ta errorik ba eban bere gain, argiro; ukatu eziña zan ori.

      Edertasuna, dirua ta indarra gordetea ez ei da lanbide erreza. Ezta, arean maitetasun-griña estaltzea bere.

      Eta orregaitik, ez ziarduan neskatxa arek bere amodioaren agerpena gordeten. Bestera ziarduan: abesti zoli entzungarriez adirazoten eban biotzaren esangurea.

      Zuriñek norbait maite eban. Errotik, sustarretik, barruko gunetik ete? Negu-ondoko losorro ostean zuaitzak esnatu, esnetu ta itzarri oi diranez, loraz ta orriz, ostoz ta liliz, eze, apain ta mardul agiri zan, nunbait, neskato arrasoillaren biotz-kuskua.

      Zuriñek Xirdo eban maite. Arrantzale lerden, gazte begiko, kolore gorri, begi zuria.

      Azkenengo ikustorduan ain berariz itzegin eutsana; gueneko itsasoratean, egundoko txera samur ta agur beroa egin eutsasna. Arako irribarre gozoak, arako begirakune samurrak zerbait adirazten eban.

      Eta orain barriro be, urrunetik, goraintzi bizi-biziak bialdutako mutilla... axe, eban maite.

      Zerualdeko atadian egoan, ausaz, Txanton-en alabea, zoriontegiko atea erdikusten ebalarik edo. Azkenean, sirats onak aldameneko laguntzat ekarri nai eutsan berak nai eban norbait.

* * *

      Mundu ontako adua, makurra, ostera! Ez izan ba, erbesteko negar-ibarrean gure amesak, osoketarik ez betegunerik. Eztau izango, ez, –eguno, izan eztauan lez–, gizonaren lilura orok egiaren jantzirik.

      Ez dago, agian, gure eskuan amaika bideren mugarik, ez gure asmo soilletan gertakuntzen oiñarririk.

      Errekan esandako aobeteko berba gordin eta esakera likitsak lasterrean zabaldu ziran errian. Ango albistak isil-misil, belarririk belarri barreatu ziran. Antziñako esakuneak esan ba ba diño-ta; «Guzurra esan eban median, neu baiño leen zan errian»...

      Garaitikoen entzumenetara bide egiten ondotxu dakie gizonen itzak.

      Arratsalde belua zan.

      Itsasaldeko etsaritik sukalderantz joan zan Zuriñe.

      Ama kanpoan zala-ta, sutondoan egiten ziarduen jatekoai jaramon egin nairik yoian. Gelarte edo pasillua iragotean, zurubian, eskillaretan berba-zurrumurrua entzun eban, eta emakumea izanik, jakingureak geiago egin eutsan. Atea edegi barik, geldi lotu zan, zerbait entzun nairik, asnasea isil, belarriak adi.

      Mailladian, auzoko emakume bik autu jardunean ziarduen.

      Itz banakak baiño ez zituan jasoten. Ezin ezelan be, aririk artu andre arloari. Alperrik entzumena erneagotu.

      Orraitiñoko, zeozer entzuten, edo aituteko berba batzuk artzen asi zan.

      «Artaloraneko neskea... neba zarrak il nai... tuntuixa... amaika amaika ta erdiko! gitxien uste dana».

      Itzok algarregaz jostea ez zan lanbide argia izan lenengotan. Baiñan, emakumeen berezko zerak ulertu-erazoten ekian, arranotan.

      Azken itza, bai, argiroegi, lar zorrotz jaso eban neskatxak. Bala indartsua bai-litzan, zital, mingarri zaztatu yakon barru-barruan.

      «Xirdo... ete danekoa».

      Eztakigu, zorigaiztoak artuta, bertan zelan jausi etzan luze, neskatilla errugabea. Ezin jakin nundik atarau eban indarra ta kemena bere gelaraiño eltzeko, eta an, oiaren ganean bere burua bertanbera uzteko.

      Ez eutsan, alan bear-ta, barruak lerregin. Ez yakon bularra urratu ta edegi, ez biotza erdibi eginda gelditu.

      Naikoa mirari izan zan bizitzagabe ez lotzea. Arnasea, betiko ez etentea. Odolaren takadak sekulakotz ez atertutea.

      Neskatilla maitemindu-barria! Zer ekarri dautzu orrelako sari txar ori? Zer egin aal dozu, orrelako esku-erakutsi doillorra zureganatzeko? Zelako bezuza zirtzil ta zekena egin dautzue adu ziztrin erraiabakoak?...

      Zelan, ostera, gizon guztiak guzurti alenak izatea? Aintziñako Salomon erregeak esana, egia biribil ete zan, mendeak mende, betierekotz, gizonen artean?

      Zein musika illun baltz miñezkok egiten dau orain durundu zure belarrietan, Zuriñe eder?

      Norberak maitatu izan dauan gizon gazte batek, zelan, baiña, orrelako petralkeria okerrik egin? Ain andur eta doillorak ete, giza-semeak?...

      Maitetasunaren arantza, oiñaze ta atsekabeak! Zer dala-ta orren goi agertu, maite-eztia gozartuten asteneko?

      Benetan ete zan, Ume Itsu orrek, gizaseme-emakumeak, bazterrik bazter, zauriz beteten ziarduana, egun eta eguzki? Kupido ori, itsua izanez gaiñera, gaizto anker purtzil baiño ez ete zan?

      Bai, maitetasuna etzan ziur asko, atsegin-baratzeko ate zabal, paradisuko sartzeiera apain.

      Maitetasuna odola zan, zauria, miña, eriotzaren deia. Madarikagarria ete zan?

      Ai, ei, ai, eta milletan ai! Neska zoragarria atsekabe latzaren jopu biurturik dogu; oiñaze ta samiñaren mirabe ta jostaillu, agian.

      Illunabar artan, zerualdea ozkorri ezarri eban eguzkiak, bere orduko azken-txera adiguritsua egitean. Ozkorri, egoaize errearen zantzu ta agerkai.

      Ortzialde odoltsu arek, Zuriñeren maite-zauria zirudian.

XIX
UDAKO EKAITZA

      Illunabar gorriztearen iragarpenak egia urten eban osoro. Gabaz sartu zan egoaize biribillaren indarrak ez ziran makalak izan. Eten barik ekin eutsan gau osoan puzka. Zabalik aurkitu zituan leio ta balkoe-ateak edertotxu astindu zituan.

      Blisti-blasta entzuten zan egur-otsa an, or, emen. Eta noizean bein bateko edo besteko kristal ausien kliskadea, lenengo austen zan lekuan, eta urrengo, kalean, beeko arrietara jaustean. Teilla banakak eta tximini erdi-lokak ere, tutarrez jo ta eratsi ta errotik atarauaz, egundoko zaparradan yoiazan lurreraiño.

      Amaika lagunen loa galerazi eban, aize zatarraren amaibako burrundara arek. Umeak lo egin eben nasai ta ederto, umeen lo bedeinkatua uixatuteko laingo aizerik izan ere zorionez gure lurraldeetan izaten eztalako. Baiña umezaroari aintxiñatxu agur-egindakoak, luze bai luze iritzi eutsen udako gau labur-samar areri.

      Eta norbaitek, luze ezeik, gau larri aren iraupena betikotasuna ete zan bein baiño sarriagotan galdegin eutsan bere buruari.

      Nor zan errukarri ori? Nor izan zeitekean, ba, Zuriñe baiño besterik?

      Atsekabe andiak negarraren bidez arindu ta ibitu oi diranean, ainbestean egoten dakie gizasemeak. Ostera, negarrik eskatzen ez dauan oiñazea, begiak iturri biurtu eziñik, legor ta idor daukazan samin erre zitala, nork eta zelan arindu? Nundik eta nora samurragotu? Zein era ta jokabidez bigundu?

      Gogorra da benetan, malkoak isuri-eziñeko oiñazea.

      Begiak lakar, idor oi diranean, samiña sumin bilakatu oi da, atsekabea asarre, oiñazea gorroto.

      Gizonaren biotza izan ere, osin sakona da, leze zingotsua, aintzira malkor, zolik bageko zulo, ondorik eztauan itsaso.

      Maitasunaren katai meea eten oi danean, eta zio astun larriz egin ere, ikusi eziñaren irudi motz ta ezaiñak laster baiño lasterrago dakiz erakusten bere belarri ta begitarte iguingarriak; laster egitan, gorrotuaren antzeko taiu zirriborroduna agertu izan oi da gure biotzetan.

      Baiña ibai guztiak ei dauke euren amaia; gau guztiak euren biaramon-goiz txoria, argitsua.

      Ta alantxe izan ere. Egun-sentiak ez eban utsik egin.

      Astiro astiro etorren Argimutil nagusia, tontorrik tontor, muiñoz-muiño, ibarrez ibar, gau bildugarria urrezko izpi beroz uixaturik, bazterrak oro pitxiztatuaz. Artean, baretu samar zan ego-aize indartsua.

      Zidarrez dirdai agertzen eban itsasoko urak bere bizkarra, eguzkiak jaurtitzen eutsazan mun eta laztanekaz. Izpillu apain artan ikusten eban bere burua arro arro, eder, eguzki musu zabalak.

      Zerualdea soiñeko panpiñez atondu zan, oso oztin, dundu oro, alderen alde, odei garau batek ere orbanik txikiena egiteke.

      Giroa, berosko zan, ostera. Eguantzeko epel-bear arek, egun astun, bero, larri, kixkalgarriaren atadi zirudian.

      Eguzkiak, Talaia-zaarrean gora agertu zanekoxe, argi-urratzeko sasoia baiño eguerdi aldeko galda-antza geiago ekarren.

      Bero egoan kalean, bero etxeetan; aize gorriskatua itsasegian ere.

      Eta leen biotz zoribete izandakoa, zauri bizi, miñez errea biurturik. Lore-kusku mardul ezea, lorrindutako lili-orri zimel egin-urren.

      Zuriñe gaixoa! Nundik etanora billatu dozu orain,z eure ames-bizitsa ipui-kutsuzko ori, goizetik gabera maskildu ta txigortu daikezun eden zitala? Zein adu, siats, azturu edo sorgiñek egin eutzun begizkoa, onen goiz ezereztuteko, zeure irudimen-biotzetan erro-barri zan gurari gurbilla? Abea ete eukan zorigaiztoko aberen bat bere sendiak, aitaren ezbearraren ondorik, alabearen oiñaze bizia agertzeko?

      Erdiloak arturik egoala entzun zituan egunabarreko kanpai otsak. Begiak zabal zabal edegi zituan Zuriñek. Taupadaka asi yakon biotza, zertzuk kanpai ete ziraneko arrenkuraz, baiña bederatzi dangaden ondoren txilin txilin zolia astean, osoro itzarriaz, bere artean: –«Ene ba! –esan eban– egunsentia eldua da onezkero; aingeru txiliñok gaur larunbata dala adirazoten daustelako. Laba gori izan yat gau osoan, bestetan kabi gozo izaten yatan oe biguna. Txiliñok, baiña deiez daukadaz, nire nagi alperren zirikatzaille ditut, neure deitzaille, neure aspaldiko adiskidetxu beti bai beti adiguritsu, erreguz ta txeraz diarduenok. Jagi nadin, eta noian, atsekabetuen atsegin, mingostasunen ezti-abaraska dan Andra zoragarraiagana; noian aren oiñetara, eta aren magalean ta altzoan aztu-erazoko dot oe onen berotasun kaltegarria. Ta nire zanei darioen inpernuko sua, an beraatu ta ozkirriantzeratuko aal dot».

      Orixe esan eta oetik zapart egiñaz, leengo intziriak amaituaz, beingo batean jantzi zan Zuriñe, ta amari eleizara yoiala adirazirik, etxetik urten eban.

      Baiña, benetan bere, sua ez egoan oe barruan. Oea laster otzitu zan, antza. Berak eukan sua. Aren gorputzean sukarrak dantzak dantza egiten zituan; ta geiso-jorik eukan, nunbait bere soiña, begiak distirant, inguruak baltz-ubel, odolaren tintiña aguro baiño aguroago.

      Kalera bizkor urten eban arren, ezan errez elizaratu. Alako astutasun bat ebilkion burutik beatzetara. Aizearen epela ta barruko garra gorabeera, ozkirri ta otzikara-antza suma eban beregan. Axe bai gorputz-aldiaren latza.

      Eleizea noiz edegiko begira egozan, orduko, atso goiztar batzuk. Alkarrengana batuta autuan ziarduen. Zuriñeri, bakar-bakarrik egoteko gogoa geitu yakon; baiña bere senak eraginda ots batean eretxia aldatu ta atsoen aldera joan zan, aren esanbearraz jabetu nairik.

      Gabeko aize bolada izugarri arek egin ei ebazan egitekoak! Asi beetik eta goraiño, teillatua ia amaitubarri eukan etxea, su ta gar, lau ormak ez besteak, etxe osoa ta alboko olabea, serra ta anporrak, erre ta kixkali egin ei eutsazan Jon arotzari, Basotxura bidean, iñork ezer egiteko astirik bage, ots batean.

      –Jaungoiko errukiorra! –esan eban egin-artean neskatilla izutuak–. Zer ikusi bearrean ete gagoz? Zoritxarra besterik ez yabilkit inguru-minguru. Nunbait ere kalte-zaiki edo galordepe euki izango eban Jonek, suaren arriskutik, baiña, dana dala, ez datorkioz oker ta galtzaiak makalak. Eta galordepe euki ez baldin ba-dau? Ainbat txarrago. Ta aitak gureak bere, bestelako naigabea beraganduko dau, arako etxe-barri amesa eginda egonik!

      Atsoen artean egoala, edegi ebazan ateak, goiko ta beeko, eleiz-jagoleak ta bata besteen ondoren sartu ziran andrazkoak eta gizon banaken bat elizara.

      Aintziñetako irudi maitagarria, Andra Mariaren irudi zaar miraritsua, argiz inguraturik, agirian ipiñia egoan, estalki-oiala jasota. Apaizak urten eban gelatik altararantz, albakuko mezea esateko.

      Txantonen alabea, otzikareak eraginda belauniko egon eziñik, jesarri egin zan aulkian, eta etxera joateko asmoa artu. Ez eban nai, ostera, Ama zerukoari etxean eskeiñitako arren edo erregua, bere oiñetan auzpezturik, barriztau bage biurtu.

      Itsaso asarreak bigunduten ekian Ama aaltsuari, bere barruko itsaso asaldaua baretu egikiola eskatu eutsan, Zuriñek. Barreneko itsaso nastau murgilla, naretu, gozatu, emetu, ekurutu egikiola leenbaileen. Eta errian zabal zan laido edo irain baltza egia baldin ba-ledi, ez egiala, arren, iñork ez iñork jakin, ber-berak Xirdo-gana izaniko jita, joera edo eraspena. Eta ostantzean... bertatik argituerazo ta garbituerazo egiala, bazterretan atso musker sorgin arek sakabanatutako guzur biribil, laidogura zikin, iraingogo makur zeitekeana.

      Meza erdira eldutea neke andi izan yakon arren, gure Jaunaren zerutikako jatsiera doatsua berretu arte, antxen iraun eban, bero ta makal, otz eta larri; ta luzaroago egon eziñik, guenez aldegin eban Zuriñek.

      Ez zan beingoan eldu etxera, ta orduan, ama jagita arkitu eban.

      Aren itzak entzutean, bildurtu zan ama, eta bertatik oera-erazo eban bere alaba maitea. Oe estalkiak, berotu zedin, ugaritu eutsatzan erruz, ta berealakoan sua isiotuaz, kafesne erdu irakiña edanarazi eutsan, txetxu bete kaiña edo edari gogorrez onduta.

      Ez zan, ez beingoan asi berotuten neskatillea. Barruan eroaldia etenbarik eukala uste eban arren, sekulako ikaraz ta dardaraz ebilkion gorputza; otzikareak gorputz osoa iñarrosten eutsan.

      Oiñak bere, otzak zituala, bonbilla totolo, ginebra edarigaillu lurrezkoak ur goriz beterik, izara artean ipini eutsazan.

      Andik geroetan, zerbait obeti ei egoan. Eta igarri be egin barik lo samur batek bere besoetan artu eban, nunbait.

      Amak, osagilleari ots-egitea erabagi eban, eta geiagoko barik kalera urten eban. Leentxuago alabeak adierazia entzun eban: «Jon arotzaren etxe barri ta olabe barriak, suak ezereztu zituala».

* * *

      Madalen eta Irene aiztak, Arranegiko zabalean gora yoiazan,e ta Zuriñeren amak berbaldi labur egin eban eurekin.

      Aizta biok Arantzanera eldutean, an aurkitu eben Jon ederra, guztizko atsekabe aundiz jausia, mandoak ilda, eratsia, isilik.

      Irene, baiña batez bere Madalen, asi yakozan bere gogo erkindua indartu guraz.

      –Leen egin dauanak, Jon –esan eutsan Madalenek bero bero– barriro bere, egin lei. Leengo beste, edo bear ba-da, leen baiño geiago. Ezta atzera begira beti egon bear, gerorantz baiño. Eztaukazu, ba, zeri estutu orrenbestean. Gaiñera, merke samar baiña, galordepe euki dozuz etxeok, eta ezta dana galdua. Apurretik egin oi da mordoa, ta orrelan ba, aurrera, mutil. Ez, txotxo, orrengiñoan larritu. Ekin barriren barri, Jon, geroetan be, aal dauanak, esan oi dan lez, Prantzian be, karabia egiten daki ta!...

      Eredu ortan, eta gero ta sutsuago ekin eutsan emakume arek mutil gaztearen adore galdua indarbarritzen. Emakumeak oi dauan barnelera, indar, kemen eta seta tinkoa, asmo sendo baten garra kolkopean irakiten daukanean! Amaika ibillera, joan-etorri, akiakula ta jokabide ba dakie egiten andrazkoak euren txima ta uziaz garaitu arte!

      Olantxe ziarduan Madalen-ek. Jonen-gana eban joera ta jita beiñola igarri genduanez, iñoiz baiño argiago ikusi zeitekean zoritxar ondoko goiz onetan. Eta joera ta eraspen ori guk baiño obeto ikusi aal izan eban egun orretan, etxe artan egoan edozeiñek.

      Madalenen berbok zaletasun-garrak eragiñak baldin ba ziran ere, goiz itzaleko ordu samiñetan seme-ama-arreben biotzetan zeruetako mana bezin beratz, goitiko eztia baizen guri, zuzpertzaille ta gozagarri izan ziran. Eta batez bere, zerbait geiago ikusi eban, arteetan lañope egokiona: Madalen-ek maite ebala. Orixe ikusi eban Jon-ek, etorkizuna geroago ta argiago ikusiaz batean.

      Ezin eukean emakume adoretsu arek, gizonezko kutunari barruan ikutzeko aukera oberik itxaron.

      Biotz bigunberaak –barne gaztanbera ta buperak– iretargi zuritan, isil-misil, izpi its makalpean izaten ditue euren maitetasun inkesa ta asperenak. Baiña barru sendoak, gizaseme kementsuak, alkarbideetan bat egiteko, jazoera gogor ta gertati gordiñak bear izan oi ditue. Noraezeko egoera latzetan gelditzen dira alkar-lotuak, ariurri sendoko gizasemeen biotz-lokarri murtuak.

      Une artan, alanbearrez, otu yakon joni ordurarteko maitekeri-ariak matasa biurtzea zergaitik izan zeitekan; agian, okerreko asmo ta buruerak ziralako, egokiezak nunbait.

      Eta berekiko jardunik, iraganiko gauzak gomuta zituan. Zuriñeri maite-eske ebilkionean –ez bein, bai birritan– maite-xintak alperrikako izatea. Geroago, laster-bide amarrutsua aukeraturik, aen gurasoei eder egin bearrez ari izan zanean, etxe barri eskaillera bakoa eskeiñiaz... Eta orra, asmo guztiak goikoaz beera, iruntzietara jarri.

      Eta leengo burubide ta xedeak aldaturik, beste batengan pentsaten asi; beste aingeru bat begiz jo. Iparralde barririk ba egoala auteman eben Jon-en begiak.

      Une artatik beraz, beste anzkera batez etorkion begi-ninietara Jon-eri, Madalen-en irudia. Arinkerizale ta aizezbetekotzat eukan Madalen, berba zuur, itz eder ta ele zentzunezkoduna zala auturtu bear izan eban mutillak, argi ta garbi, bere kolkoan.

      Ez egoan oker.

* * *

      Eguraldiak, ito jarraitzen eban. Su erioen eguzkitan egozan arriei. Lurrunak igoten eban beetik gora. Ozkarbi egoan; odei zuri-illun opilduak, borobilduak, bakanka, soil soillik.

      Ezetariko aize putzik ez egoan. Txopo ta eltzun orriak eta arkazien ostoak ere, geldi ta bare egozan. Eguzkitan ezin zeitekean iñor egon, bertan zorabiatuta edo buruko miñez geldituteko arrisku bage.

      Orrela yoiazan joan, egun artako ordu luzeak. Eguerdiko amabiak, ordu batek, ordu biak, irurak, laurak.

      Orraitiño gerotxoago, odei kaxkarren ordez gero ta andiagoak, baltzagoak, gizenagoak, larriagoak, illunagoak etozan, Otoio aldetik, Illuntzar aldetik.

      Erabatera, otoz-otoan, bapatean, aize zurrunbilloa asi zan, eta lurrean egozan orri, papertxu, saskara, zikin eta bizarrak bira-biraka asiaz, egundoko aize-gurpil eta txirimolak egiten zituen kale zokondoetan, arbola-ondoetan, plazearen erdian; ta dantzaketa zoro biribillak egin ondorean, iges egiten eben beste leku batera, an be biribilketak egin ostean, barriro be ara ta orra joanaz, azkenen buruan sakon-une batean edo ondartzan edo uretara jausita euren sorgin-irradakoa, loka ta zoroa, bertan beera amaituteko.

      Arteetan, kaian egozan arrantzale zaar begikoak laster bota eben euren ebatzia: «An, galarrena sartu dau». Eta betozkoa jarriaz, sudurrak astindu ta ezpanak okertu.

      Galarrena da udako ekaitza, ainbat eta ainbat gizon eder galdu dituana. Bizkaiko itsas-kolkoak orren bidez jakin izan dau euskaldun arrantzale asko galtzen. Ekaitz zorrotz, bapateakoa; labur eta ankerra.

      Oraingo aldian, ontziak dituen makiña bikain indartsuak dirala-ta, leen baizen izugarri eztan arren, galarrena beti bildurgarri, untziak, aundi edo txikiak, itsasoan diranean. Eta, olantxe zan, izan bere.

      Gau osoan ta goizean ere bai, egoi-aldera begira egona zan kanpatorreko aize-orratz andiak, intziri lazkarria egiñaz bira-egin eban, Aixurdi ingururantz gitxigorabeera geldituaz.

      Etxeetatik urtenaz, emakumerik geienak, Arranegikoak beintzat, kaiganeetan agiri ziran, etxean egozanez jantzita, iñungo apainkeririk bage, ume batzuk eskutxuetatik ebezala, eta beste batzuk besoan dindilizka edota altzoan erdilo be bai askok.

      Gizonezko zaarrak Tala alderantz yoiazan, an urrunera begira parauta, geldi, adi, isilik egoteko, nun zer ikusiko, itsas irakiñean enbarkaziñoien baltzunetxuak nun susmauko.

      Aize gogor arek katxoi zuri, beso apartsuak, koska bitsezkoak edonun edonun agertzen zituan ur gain. Osoro illundu zan, goi-aldea. Odei baltz arre, ur loiaren kolorekoz bete zan zeru ingurua, eta gaua bestetan baiño leen elduko zan, nunbait.

      Talaia zaarreko tantaiak sekulako zanbuluak egiten ebezan, aizearen putz sendoak eraginda. Ugiñak, olatuak arrotu egin ziran, ta ugarte edo izaroa bitsez inguratu eben, euren bularrak edo bizkarrak geroago ta jasoago ta astinduago erakutsiaz.

      Itsaskolko edo barran egozan jolas-ontziak, (txuri, urdin, baltzak) ikaragarrizko aruntz-onuntz eta alamandak egiten zituen, begira egozanei tirabira egiteko keiñuak zirala iruditu-erazoaz.

      Izugarria zan zeruaren, lurraren ta itsasoaren betartea, arpegia.

      Kai-orma sendoen inguru ta babespean kataiez loturik eta arrankillea jota egozan untziak ikustea bildurgarri baldin bazan, zer ete an urrunean, olatu edo bagak eskerga ta izugarri agiri ziran urrunean, iñungo aizebe ez abaro barik, lokarri ez lagungarri bage, intxaurrazala bezin galerrez ta erkin egozan untzi ta gizonetaz? Zer izango ete zan mariñek gaisoetaz?

      Leenago, onelako ereti zoritxarrekoetan bazan ementxe, ain zuzen ere, ekandu eder bat. Eskolumeak, irakasleak buruan izanik, aurretik agertoial edo lauburu bat gora jasota eroiela, eskoletatik urten eta moillan zear Talako Donianen elizatxu edo ermitaraiño joaten ziran, otoiak egiñaz, zeruari bake ta errukia eskatuaz. Euren guraso, anai ta errikide ta enparaukoen alde, itsasoaren baretzea ta itsas-gizonen etxeratzea arren bai arren erregu egiñaz, guztia aal dauan Jaungoikoari. Eta orrelan, sarri askotan esker eder esan-eziñak lortuaz.

      Ekaitzak gero ta gogorrago joten eban.

      Ugiñak arro, anpatu, aziak, gora igoten eben. Urrunean banaka banaka agertu ziran untzi batzuk, urrun ez egozanak, nunbait. An ebiltzan, batean gora bestean beera, ointxe agertu, gero ostendu; azal bizian etenbako zauadak egiñaz.

      Odeiak tantaka asi ziran, tanta andi, lodi, astun, usaintsuak jaurtiaz. Beingoan zaparrada mamin gizen gogor biurtu ziran. Euri-truixuak botaten ekin eutsan pare bat orduan. Tximista oiñeztuak ere ikusgarri ziran, eta nunnai uriol ederrik agiri zan, kale guztiak urez beterik.

      Untzi askok, lerrenak egin ondoren, lortu eben kaieratzea. An urretxuan ebiltzan potiñak ere, senperrenak ikusita gero, ba etozan kaieruntz. Beste untzi asko, urren euken porturantz joan izanak izango ziran, nunbait.

      Aal eukean untzirik etzeitean legorrera barik geldituko. Batzuentzat, ordea, eziña izango zan tamalez.

      Galarrenak eztau iñor adiskide ez magaleko.

      Aalegiñez ez bedi iñor itsasoan geldi, alako aldietan urak egundoko aoa zabaltzen daualako, bere erraitera amaikatxu untzi ta gizon iruntsi nairik.

      Erbesteko portuetara jo ebenak, urrutizkiñez azaldu eben laster be laster euren egoera, nun eta zelan egozan adierazoaz.

      Barri pozgarriak bala bala, tximistea baiño leen zabaldu ziran erri osoan, bakoitzaren etxean ta guztienean be bai, poztasuna nagusiturik. Geien geienak onik eta osorik egozan.

      Untzi bat oraitiño, galdu egin zan, untzikoak, batto ezik, onik urtenda.

      «Otoiope» zan iñungo kaiera azaldu etzana. Itsasoak iruntsi eban bere lemazain ta guzti. «Laba» gisaisoa, bere bizitza osoa itsasoan emonda, bere zaarrean antxen obiratu zan, laguntzar bateri mesede egitearren.

XX
KANPAIAK

      Ez-bear andi bat artu ba dagigu; zoritxarreko gertaeraren batek gure bizkar-gane arri astuna ezarri ba dagisku, ai orduan, urrengo letorkiguzan atsekabe ta okerrak ere, nasaiago, bareago, egonarri andiagoz, patxada ederrez artu eta jasan oi ditugu.

      Zorion-antzeko biziera baketsu ta goserik bagean iraun dagigunean, lenengo oiñazea –naiz-ta arin xamarra izan– azta larri ta pixu astuntzat etsi oi dugu.

      Orrelantxe, patxadaz, –lenengoa ez zan-ta– artu eban, bada, Txanton-en sendi zintzoak ere, auren untzi-galtzea, «Otoiope»ren ondapena. Lendabiziko oiñazea, aren eria edo geisoa izan zan. Gero, Jontxuk eskeiñitako etxebarriaren azken negargarria; ta batean, Zuriñeren ondoeza. Eta orain...

      Kaleko zurrumurrua laster arin jaso eban Iñese etxekandra zuurrak. Eta Zuriñe obetoago egoalarik, oneri adirazi eutsan, bere senarrari baiño leen, munduko milla gauzen joanetorriak alantxe zirala-ta, gertakune neketsuak aurrera ta ondora eldu dakiguzanean, gure biotza ta barrua gertu ta adoretsu izan bear ditugula erakutsirik.

      Andik gerora, eta iñor etxera etorri baiño leen, bildur izura ainbestekoa izan ez egian, bere senar Txanton-eri apurka apurka jakin-eragitea erabagi eban. Egonarri andiz ta jakituria gelgarriz jaso eban Txanton-ek barri gaiztoa.

      Argitasun berarizko bat bialdu eutsan, nunbait, Goiko Jaunak.

      –«Laba» zintzoa –iñoan Txanton-ek–. Nora joan aiz neuk aginduta, noraiño joan aiz geiago ez biurtzeko? Eure ta neure kaiari betiko agur egiñik! «Otoiope»ren lemazaiña neu nintzuan, neu izan ok beti, eta aurtengo atunetan eu joan baizen laster, agur egiñaz aldegin daustak «Otoiope» ta guzti. Aita gure eder bat esango yeutzut eure biderako lagungarritzat; betikotasun-egarriz, emengo gauza guztiei etxamon eginda betiko kai eder bare baketsu eta ekaitzik bakoan sartzea, leenbaileen lortu daikan!

      Baiaramonean, kanpaiak illarra jo ebenean, sekulako zauskadea egin eutsan Txanton-eri bere gorputz osoan.

      Don, dan, din! Don, dan, din!...

      Illarra erbestean edo itsasoan il ala galdutakoari joten yakin iltamuko kanpai-ots bereixia da; oiartzun itzal eta lazgarria sortzen dauana, entzule guztien biotzetan.

      Eta Txanton-ek illar axe berea izan zeitekeala sinistutean, zeruko Jaunari eskerrak emon bearrean egoala adirazi eutsan bere emazteari. Beraren illarra, ziñez ere, illabete leenago eldu izan yakon geisoa, eldu izan ezpa-litzakion.

      –Ondatu da «Otoiope», itto da ontziburua; baiña, Txanton oindiño bizi da. Nork daki gero jakin, gure Jaunaren zador ta ezkutuko gauzarik?

      Egia aundia rrantzale jator aren esan ori. Zeinbat bidar oker txiki bategaitik estututen garean, sarri askotan geure onerako izan ete leitekean, buruak orrelakorik emon bere egin gabe?

      Bai, Txanton bizirik egoan. Alabea ere, makal samar baiñan ez txarto. Emaztea, oso nik. Untzia ere, kalte-zaiñak kalte-ordeazkoa emon ezkero. Diru ederrak irabazteko ereti egokienean galdu zan arren...

      Untzi-jaubekideak, Egiluz gizon pozkarria ta Koizkorreneko gizon gaztea eldu yakazan etxera untziazko gorabeerak erabagitera, jazoerak eta gertakariak arratsalderantz zuzendu ordez beti egunsentira, argiaren etor-iturrirantzatuaz; euskal-arrantzalearen gogoa eta izakerea zeatz ezagunerazten dauana, orixe dalako: Itxaropena.

      Bai esakera eder baiño ederragoa dala gure portuetan, untziak ezetariko arraiñik artzeke, kaiera itsik biurtzean, eta ezer ekarri daben galdetzean, gure kaiganeko emakumeak nasai ta egonarriz erantzun oi dabena:

      –«Bai. Jaungoikoaren grazia!...»

* * *

      Illarra jo ta urrengo egunean, galduaren arimearen aldeko elizkizuna izan zan. Gorpulorra edo lurremotea egin ezin danean, ildakoaren etxetik urten oi dau aoku edo illeta-gizataldeak, abade bat baltzez jantzia buru dala. Onen jarraian gizonezkoak joaten dira, senide guztiak, banan banan, apaizaren orpoz orpo eta gero garaitikakoak, aldran. Bitarten, il-kanpaiak jo ta jo ekiten dautse.

      Ordu ori baiño leen, Txanton-ek etxetik urten eban, geiso-ondoz lenengo aldiz. Etxekoak gura ez eben arren, bakerik izango ba-zan, lagatea baiño beste zeregiñik ez eben izan-ta.

      Txanton-ek, laguntzar maiteari eleizan bertan otoiak eskeintzeko gogoa ebalako, antxen, eleiza-aurrean itxaron eutsen abade ta gizatalde izugarriari. Kaleak betean yoian gizonezkoa etzan makala; erri osoa eleizondora batu zala esan zeitekean.

      «Laba» zintzoari agurra, betiko agurra.

      Txanton, makilla bat eskuan, txapela bestean, burutsik ta zutunik ta bakar-bakarrik ikustean askoren biotzak samurtu ta beratu egin ziran, eta beste askoren begiak negarrari emon eutsen, aek lako adiskide kutun bi alkarrengandik banandu eziñik ikustean.

      Adiskide zintzo izanak, erio-orduan ere orrelakoxeak ziran.

      Alkar maite dabenen biotz-arimeri banandu bearreko unea eltzean zer gerta oi yaken esatea, ezta iñolaz ere gauza erreza.

      Erdiragarrizko une, benetan ere, oso dan zerbait edo oso antzeko, erdibi egiten baita. Adiskidetasunaren alkar-erantzuera oi dalakoa, urratu, ausi eta eten egiten dalako. Bizitza uneko edozein aldekeran orixe izanik, zelan ezta izango betiko agurrez aldendutean?

      Ipar-aize meeak dantzan ziarduan enparantzako zuaitz goraetan. Bezperako ekaitz gogor izukorraren ostean, ortzea aratz eta garbi agiri zan, eguzkiaren dirdaipean, esandako erauntziari garai egiñik, nagusi agertuaz. Onelan, «Laba»ren gudaketa, ekaitzak adirazi eban bezela, zeru ozkarbiak aren gurenda-ordua iragarten eban, nekezko itsaso onetatik aldegiñaz, azkenbako egun zoritsuak gozartzeko gai egin zan-ta.

      Erriko uso zuri ta berunkarak, lagunpillo ikaragarria ikusirik, ara onaka asi ziran inguru osoan egadaka. «Laba» azkenengo arnasetan, albetan egoala, kalatxori ta kaioak aren onduan ibili ziran antzean, elizkizunetara ere, erriko txori apal maitegarriak etorkiozan; uso bakun baketsuak, joakerako agurra egin nai bai-leutsen.

      Ikusi ebanak eta entzun ebanak zauskada aundia egin eutsen Txanton gizon aul erkiñaren biotzari, eta zelan edo alan, ozta, doi-doi eldu zan geroago etxeko atetara.

      Andik gorako bidea, etxerako maillak, laugarren oiñeragiñokoak, amaitu eziñekoak iruditu yakozan. Oso nekatua, zearo unaturik jo eban sukaldera. Izerdi patza erion bekokitik, eta gorputz guztiko indarrak bat eginda bere, etzan gauza izan lenengo idoro eban aulkian jesarri zan tokitik jagi aal izateko.

      Benetan bere, ez eutsan bapere onik egin kalera urteiera arek. Baiñan etxean geldi lotu izan ba-litz ere, lagun ta adiskide zintzoaren illetetara joan izan ezpa-litz, ez eukean aren barruak nasaitasunik izango, ez etxekoak arezaz bakerik.

      Ganeko egunetan ere, naiko lari ta estu samar ibili zan; gerorantz, baiña, zerbait itxura obea eban, aren taiuak.

* * *

      Etxe batean zoritxarra auzokide eta maiztar izaten asten danean, ez ei dau aldi batean albotik igesik egiten.

      Olantxe kanpaiak ere, dinbi-danba asi oi direanean, okerraren gain adirazi daroe. Okerra, jakiña ba, munduko arpeikeraz oartua; betikotasunari begira ezkero, egoki zer dan eta zer ez, sarri askotan gizonak tautik jakiten ez daualako.

      Andik egun asko bage, kanpaiak aide erabili eban barriro bere.

      Arratsalde barea zan, illuntxe aurretxua.

      Kanpantorreko ezkilloiak dilin-dalan ekin eutsan ez-ordu zan sasoian. Zer adirazoten ete eban joale iraulketa arek? Norbaiten etxekoak edo adiskide mamiñak Andre Mariari salbe bat eskeintzen eutsela. Nonor geiso egoala, edo arriskuan edo il-zorian.

      Berealakoan, ba-etorren laguna baiño etzana Arranegi aldetik plazarantz, elizarantz. Emakumeak geien geienak, etxeetatik iraduz, artega ta ariñeketan urtenaz, buruko eliz-zapiak ipinten ziarduen bidean yoiazala, eta ainbarik yoian andrazkoak ere, atarira eltzean, sudur-zapi zuri garbiren bat zabalik eta aalik politoen ezarten eban buru-gaiñean.

      Ama Neketsuaren irudi antzeko ebala bere burua, oiñazez ta armiñez ubel ta kolorga egoan Zuriñe bere, kanpai-ots aren durundia entzutean kalera begira jarri zan, etxeko ikusguratu ta emakumezko ibai edo erreka bizia legor-alderantz urduri yoiala sumatzean, besteren batzuk bere, atsekabepe egozala-ta, aen aldezko izatekotan, bere samin ta nekea eskeintzea otu yakon.

      Zuriñe otoi au egiten astean, Nere ezpeletatarra nasan zear etorren, ta bere adiskidea ikusirik, eskuaz ziñu egin eutsan, azkar jetsi zeitela adiraziaz.

      Zetan egoan ez ekiala, neskatilla maratzaren ezkabideari bertatik erantzun eutsan eta eliz-euna arturik, jatsi zan beingo baten. Bere mantillatxua eskuan ebala arrapaladan iragan zituan etxeko maillak.

      –Ba al dakizu noren salbea dan? –galdegin eutsan Nerek.

      –Eztakit txistik be, Nere.

      –Saander-etik emon dabe albistea, ointxe ointxe. Txarto dagoana Xirdo da. Itsasotik eroan ei dabe ariñak arin kai artara, eta ointxe berton Geisotegiko maiganean jarri izango eben ebakuntzea egiteko. Diñuenez apendizitis ei dauko, baiña osagilleak, gatxa, ori baiño aurreraxeago ez ete dan bildur edo dira.

      –Ene penia, bada-ta!... Orduan... il egingo da; ilgo da... ta... Baiñan, ene Ama Nekeetako ori, zer esaten diardut?

      –Axe, peritonitis garbi azaldu ezik, nork daki ba!

      Eta itzegin bitartean, itsumustuan yoiazan eliza-alderantz, larri ta geraka, neskatilla biok.

      Zuriñeren barruak bira osoa egin eban. Aldamenean yoian lagunak itz eta pitz eragoion, baiña Zuriñek jaramonik gitxi egiten eutsan aren erausiari, aren etorriari.

      Txanton-en alabearen biozkadak egundoko zotin-burrukak ziran. Ekaitz egunetako itsasoak alakoxe joan-etorri latz, indartsu, mutiriak sortu oi ditu, ugin, baga ta barra-barrak astindu ta arrotuaz.

      Joan yoiazan Nere ta Zuriñe beste garaitikoen bideetaz. Onen gogoan, ostera, alako atzera-biurtze naia erne zan. Ai! alboko lagunari azaldu izan ba-leutsa bere barrenean erabillen gudu ta burrukea.

      Ezin, baiña.

      Atsekabe guzti aek, berak bakarrik isilean eroatea eskeiñi eutsan beiñola zeruko Amari, eta lorrak guztiak barruan otoko zituan, naiz-ta geiago eziñik alakoren batean eztanda egin...

      Aurreko egunetan iñoiz baiño sarriago ta maizago gomuta eban Xirdo... gaiztoa, une artan begien aurrera etorkion: aren irudi atsegin, aren begirakune goxo, aren txera maitekor, aren agur-egikera samurra.

      Eta inkesa erkin bat egiñik, asperen motel bat jaurtiaz: Xirdo gizaisua! –esan eban.

      Eta arenganik artutako iraiña edota Zuriñek iraintzat etsitakoa, intziri orren ondoren, parkatu egitea otu yakon.

      Neskatilla lirain biak negarra begian ebela eldu ziran, erriko eliza ederrera. Barrura sartu, eta ainbeste lagunen erditatik aurre-aurreraiño joan ziran biak, eta aldare ondoan belaunikatu.

      Zuriñe-ri, inguruko lagun guztiak berari bakarrik begiratuten eutsela iruditu yakon, ta arpegiko koloreak gorri gorri egin yakozanean, bere buruaren lor eta atsekabea an egozan guztiak argi ta garbi jakin ekiela begitandu. Ai, orduan, argiak itzali ta erria basamortu illun biurtu izan ba-litz nai eukean.

      Zer zan aren barruan sortu edo sartu zan matxiñada ta zalaparta! Gora-goraka asi yakozan erraiak. Axe zan lotsaria! –bere ustez.

      Zeren lotsaria edo aalkeizuna, ostera?

      Maite dogun norbaitek dei egiten dauskunean, dana ta eztana bertan beera utzita, bidezko ez ete da arengana joatea? Zeri zan lotsaria, ba, kanpai arek dei egin balin ba-eutsan?...

      Neska gurbil lotsorra begi guztien ikuskari, berbera zala-ta egoan; eta ingurukoak berazaz izango zituen esatekoak... Armin, arrenkuraz ikusten eban bere burua ta buruko uleak ere latz eukazan, eta bekokian beera izerdi larria erion.

      Elizako isillunea urratu zan, alako batean. Eta arako txikot intziriti arek Amaren estalkia jaso ta distiraz betea agertzean, gogortuxe ta noiz itoko eukan arnas-estua ezagun ezagunean zabaldu yakon. An eukan betiko Ama Andrea, begirakune samur baiño samurragoz, irripar antzo.

      Apaizak, soiñeko zuriz «Agurra» kantaten ziarduenean, eliza zokondo artako Emakume santuak, irrizuri baltzerana ta txera gozoa egiten eutsen erritarrai, bere magaleko umeei. Oneik otoika ziarduen.

      Zuriñe-ren erregua, barriz, berarizkoa izan zan:

      –«Xirdoren arima eder izandakoa –orain dan unean ezpa-litz ere– eriotz-orduan, iltamu-aurrean berriro leen baizen garbi ta zindo geldi daiteala; eta, arean, azken-ordu ori oraindik urrun baldin ba-lego, leenbaileen osatuta... ta garbiturik, el dedilla bere portualdera».

      Bare ta nare gelditu yakon barrua, noizbait, eskari bigun orren ondorik, norbaiteri zertxubait parkatzean, edonori gelditu oi yakun lez. Eta beste jendetza mordoak alde egin ebanean, eurekin batean urten eban kalera, leentxuago bere burua lurpean ezkuta gurarik ebillen neskatilla naigabetuak.

      Otoi labur gartsu aren bidez, dana parkatu eutsan Xirdori, il nai osatu.

XXI
TXORIAK IGESI

      Elebarri onetako notin edo lagun gaillenen gorabeerak azalduten jardun bitartean, ezagun ditugun beste batzuen barririk eztogu adirazi. Ez ditugu, ostera, aazturik.

      Ez dau bizitzaldi onek beti arpegi berbera.

      Zerua, batean illun eta ekaitzean agertu arren, urrengoan argi eder zemaigabe ta adu-izpiz janzten daki. Ez dabe begiak oro bateratsu negar-aldi, negar-iturri izateko soillik egiñak ez diralako.

      Ezpaiñak bere, eztira aldioro muker ta zimel agertzen. Badakie irripar goxorik egiten. Norberentzat eta aldamenekoentzat.

      Arantzagabeko lorerik ez dan arren –zaarren itz zuurra baita– arantz artean lore usaingozo, likurtez bete, urrin zoragarrizkoak azi, marduldu ta atson eskeinka dagokiguzana, ezin uka.

      Onelantxe, Jon langille aspergaitzak, bere zoritxar-larre-sastraka artean, leen baiño bidexka eroso ta ibillerrezagoa egiten ziarduan.

      Beiñolako suak egiñiko kaltea zelanbait ainbestean ordaindu eutsen ezkero, bereala asi zan jausi ta ezereztutako olabea iragi ta jasoten; ta zurebateko tresna barriak erakarriaz, leengo arloari ekin.

      Etxea bere, erre yakon etxea bere, ez eban osoro galdu. Bai zera osoro galdu! Lau ormak, orma sendoak zut eta lerden eukazan euki.

      Ez zituan, egia esan, antolatutako ondasun osoak; baiñan leen ez eukan zerbait –norbait, ziurrago– ba eban orain. Biotz-lagun bat, eske ta galde ibillitako laguna antxen eukan bere alboan. Ez alegia, berak amestu eta naien izan eban neskatillea; bai aren kide zana, ain zuzen.

      Badakigu Jon-en maite-amesa aspaldi, Zuriñe izan zana; ames ta gurari ori, ostera, azkenez, Madalen-gan egiztau zan. Madalen zan, antza, zeruak Jon-entzat aukeratua eukan bizitzarako bidelaguna.

      Irakurle zurrak, Madalen, mutil onen atzetik ebillena, aintziña susmau eikean, Jontxuk baiño leen, arranotan.

      Baiñan, dana dala. Orain pozik egoan arotza bere zoriaz ta ez eukean ez, bere Madalen beste iñorgaitik aldatuko. Une larrian alkar sakonkiro ezagutu eben-ta, gauzak obatuaz yoiazan une onetan, gure gazteok euren izapen ta asmoak alkartzenago zituen.

* * *

      Zuriñek, Xirdo-ren izen ona beztua ta loitua zala eretxi eutsanean, onengan zituan uziak bertan beera mazkildu ta illagiñean bazterrera zituan, naigabez baiña damu aundiz, pena esan-eziñekoz.

      Arranegiko lora eder onek bere kolkoan egiten ziarduan maitetasun-abiatxua, saraski ta urratu egin eban zearo, tutarrez, arako Errekan urteniko irauna jakitean. Xirdo aaztu gura izan eban, aaztu. Ta orretarako, zazpi alegiñak egiten asia zan.

      Arako Jon-en biotz-eskabideak gogora yakozan. Eta baita amak bein baiño sarriagotan esaniko Kerman-enganako itz bigungarriak ere. Bata baiño bestea obeago ziran mutil galant bioen irudiak, buruan erabiltzan Txanton-en alabeak.

      Leen nai ez-ta, ardurazko ez eretxita, izan zituen senargaitzakoak, gero orren ezezgarriak ez yakozan begitanduten. Are geiago, begiko ere ba yakozan, jasekoago, ta gogokoago.

      Burutapen eta gogoeta oneitan jardun eban ganeko egunetan. Asmoren bat, burubideren bat?

      Artean, Xirdo ez zan, zorionetan, il. Ostera, ziñoenez, osasundutzenago ete zaneko barriak jaso ebezan errian. Ebakuntzatik ondo urten ei eban eta aren gorputzak, goraldi ezaguna egin.

      Ori zala-ta, errian zabaldu zan zurrumurru nardagarriaz jokabideak argitu bear zirala-ta; bere buruak iñogandik lotsaririk zertan artu ez ebela-ta, arrantzale begi urdiña errira baiño leen, erabagiren bat artu bear ebala sinistarazi eutsan Zuriñek bere buruari.

      Baiñan egunak joan, egunak etorri... udabarrian kabi epelean lenbizikoz idoro oi ditugun arrautzatxuak, gu urrengo aen billa joan orduko iges egiñak aurkituten ditugunez, beste txori gazteñoak ere, egazka ebiltzan.

      Zuriñek ames zituan txori narrugorriak ere, lumatu, jantzi, buru-argitu ta ega-bizkortuaz... egan joan ziran, Txanton-en alaba biozpera arek bere menpe artu baiño leen.

      Nor ete zan Bizkarrondo zaldunaren biotz barea, urduri ta pilpiratsu jarri ebana? Erritar neskatilla lirain bat ete zan, ala erbesteko andereño panpiñaren bat?

      Aspaldi zala bere amak –ama guztiak oi daben aurre-susmo zorrotzez– orren poliki azalduriko gertakizuna, egiazko itxuraz agertuko ete zan, eta esku-artean lez eukitako txoria, urruneko egutera joango ete zan bere kabi beroa, bere oatze guria egitera?

      Mundu onetan egiten ditugun egunak direan liluragarri, gero geienetan, eskein-liliak elkortu, zimeldu ta zitu bage deuseztuteko...!

      Goizeko eguantz alai, txori ta argitsua, sarri askotan egun goibel eta arrats euritsu aldatu oi dan antzera, geuri eder atsegarri iruditutako lendabiziko zantzu ta susmoak, uskor ta antzu ta arnalgabe itzuli oi dira.

      Zuriñe-ren gero-asmo-lore irukoitzak ere, bata bestearen ondorik geundu, urdindu, ximurtu ta idortu egin ziran.

      Egunak egun eta asteak aste kolkoari maitero iratsita euki eban irudia, miñaren miñez egia esan, baiña azkenerako ere, erautzi, urratu ta ezabatu egin eban. Xirdoganako eukan jita, iñortxuk susma ta igarri orduko, ezereztu ta puxkatuaz, bere barrutik errotik, tutarrez kendu uste eban.

      Arako Jon, aurtemein ezetsia, beste emakume baten maite-amarruak bide, aren sareetan jausita ta lotuta ekusan.

      Eta Kerman, itz laburreko mutil jatorra, bere menpe euki zeikela iñoiz uste izanikoa ere, iges yoiakon, iges, maite-arloari egokionez, begiak neskatxa eder batengana zitualako...

      Aita, geisorik; untzia... galduta; biotza... lagunez alargun.

      Izan ere, Zuriñe zintzoaren barrua oiñaze-osin mingots egiña egoan. Aintziñekoak, ibar oni, negarerri erizteko, ziorik naikoa ebela, uste eban gure neskatxa maitagarriak.

      Erriko jai ospatsuak ganean ziran, iraillaren lenengo egunetan oi diranak.

      Egun eder pozgarriak. Kanpora joateko zori gogorra izan ez dabenak, pozez itxaroten dituen urteroko jaiak. Erbestean dabiltzan erritarrak, euren zokondo maitera eltzeko orduaren begira jarten dituenak. Egun gogoangarriak betiere: «Sarantoliñak»!...

      Zelako gogaroa izan eukean Zuriñek jaietarako?...

XXII
IZEN ONA DAN EDER

      Bai dala pozgarria bakoitzaren sorterriko jaien bezpera! Gabon-egunak mundu osoan atsegin-aldi diranez, erriko jaiak arako gauza berezi ta zoragarria izaten dakie txoko bateko semeentzat.

      Gabonetan, bakoitzak bere sendiaz egoteko gogo bizi bizia izaten dau, dagon lekuan dagola.

      Baiñan, erri-jaietan besterik da. Orduan, errimiñak, alako gurari andi, gar itzalgaitz, egarri ase ezin batek zaletzen ta zulatzen dausku biotza. Egun ori eltzean, jaiok urreratzean, errimin orrek zirikatuta, aal dauana beintzat erri-ingururantz asten da, sorterritxuaren galdez, kale zaarrak ikusmiñez, laguntzarrak agurtu guraz, norbere kabia musuka nairik, bazter maite aantzeziñak barriren barri ikusi, aztertu ta oin bigunez zapaldu ordez, igurtzi nairik.

      Orrelantxe, agorrilla amaitu-urren danean, udako egunik beroenak igesika astean, lekeitiar semeak dagozan lekuan dagozala, biozmin batek, gogoeta batek, asmo ta gurari batek jo, iñarrosi ta dardarikatzen ditu: euren uri maiterako bideak egin bearra, orixe da euren buruauste bakarra, orixe euren biozkadarik zoli ta mamiñena.

      San Antolin jaietarako jaioterrira eltzea!

      Egun aetan kaleak ete biurtzen dira, erriko seme guztiak anai, auzokideak atxeko, kanpotarrak erriko, ta erbesteratuak... zoriontsu.

      Pozkariozko lurrunak dardar egiten dau aizearen egoetan, ta inguruko seme jatorren kolkoetan maitetasun-isurpenak, gaiñez.

      Eldu zan ba, iraillaren lenengo eguna, jai bezpera, arean bere.

      Ipar-aize baten soiñu ezin entzunekoz, zeruaren zola, ortzearen sabai edatsua, izarren zelai gaiña, urdiñez gantzutua agiri zan.

      Ugarteko piñu gero ta lerdenagoak, bandera-makilla zut arroak zirudien goiko ortzi-kristalari begira.

      Alderen alde, odei kaxkar baten oztopo oriñik ez egoan egun arten eguzkiaren ibillarian. Etxeko seme urrundueri itxaroten egoan ama kutuna zirudian, Lekeitio inguruetako izadi zoragarriak.

      Egun artan elduko ziran, bai, «ardi galduak». Ez ardi galduak ziralako, ain zuzen; urian sortu ta andik aldeginda biziaz, geienbat sorterriarentzat galduak izan oi diralako baizik.

      Legorrez, aldraka, elika, taldeka elduko ziran semeak. Batzuk, ordu laburretako bideetaz; eta beste asko, barriz, egunetako bideak egin ostean.

      Eta garaitikoak itsasoz elduko ziran; zama edo karga-untzietan dabiltzan itsastarrak, eta batez bere, arrantzan oi diarduen untzi guztiak, aldean eukena eukela, errirantz abiauko ziran.

      Ta erri osoa jai-eguneko janzten ziarduan une artan, emakumetxu bat bide estu, medar, aldapatsu arritsu batean gora yoian, barrua astuntasun baten menpe ebalarik.

      Eztakizua, irakurle on, oiñak uretan eta burua zerurantzago dituan Lumentxa mendixka zorrotz txuntxur biribilla nun dagoan?

      Mendixka orren bidetxua-zear, egoki ta polito eratutako gurutzebidea dauka uritxu orrek. Ta ori dala-ta, gaur egunean Kalbario mendia eristen dautse angoak. Muiño polita da, zerurabide liluragarri!

      Amaika bidar zidor orreitan, otoiak gorantz bialdu-ala, malko lodiez ureztatu ta busti oi ditue lurreko arri koixkorrak, arrantzale-andren negar gaziak...! Makiña bat aldiz, aita gure errukigarrietaz batean, zizpuru eta inkesak soiñu egin dabe sasiarte, gartxuondo ta elorri-adarretan!

      Eztaki kaialdeko emakumeak otoi apal bategaz elizan naiko-egiten, bertan-goxo egiten; ezta ziñez, eleiza baketsu ta isilla, leku egokiena, barreneko antsiari ta min-oiuari ateak zabal uzteko.

      Ez.

      Kanpoa bear dau, leku edatsua, bakartia, biotzaren intziriak aiseki zabaldu ta egaztu daitezan.

      Ama luraren ikuspegia bear dau, itsaso aundiaren neurrieza, bata ta bestea begiztatuaz, munduko arantza laar ta lorrak gomutaraziaz, bizitzaldi onetako itobearrak oroituaz, gure buru ta izatearen gain dogun zeru urdin ederra ikertu ta ikusiaz, geure kolkoan ditugun atsekabeak oiuz, itz ozenez, aldarriz ta eiagoraz adierazo daikeguzan.

      Eta batez ere, arako Ama neketsuaren antzera, aren miñen ondoan gureok motel eta kaiskarrak ditugularik ere, beraren oiñazeen pare ezarriaz, neke bide medar, arritsu ta arantzadunean lagun dakiguzan.

      Itsas-ertzeko andreari bide zidor ori gogoko yako, barruko oiñazearen laguntzaille egoki yako, soiñarentzat nekagarri dan aldatza.

      Zidor ortan eskeiñi oi ditu bere pekatuen zorkaiak, zidor ortan eskatu zeruari bere utsegiteen parkamena eta garaziaren iturriko ur-tanta batzuk, zorion-egarriaren aringarritzat.

      Zidor ortan zear joan yoian goiz esandakoan, Zuriñe doakabea. Bere idekoak bizitzabideetan arraiki, pozez ta amesetan ikusten ebazalarik, bitartean bere barrua larri, adoregabe, illun eta bakar ekusan.

      Zer eskintzera yoiala, baiña, miñetako Amari egun alai artan, oiñaze-bideetatik? Zein ete zan goiz zardai ta txairo artan egin nai eban eskaria?...

      Kurutzeak kurutze iragan ostean, an agertu zan mendiskaren gaillurrean, Kristoren gomutaz zutik dagozan iru kurtzio andien oiñetan auzpez, belauniko, Arranegiko zabaleko lili garbia.

      Tontorreko bedar erdi igartuen adar-eskuetan, eguzkiak idortubarri zituan intz tantoen ordez, emakume begietako iñontz tanta ederrak dirdiz egien, barriren barri, txirlarri bikaiñak aiñean.

      Gure ibillera zoro galpidezkoen ordaiñez Jesu maiteak egiñiko bide odolez beteak garbitu gurarik, neskatilla samurraren begieri –iturburu ezea iduri– graziaren gisako ur garbi damuzkoak erioen.

      Otoi luze, arren beroa egin ostean, zutundu zan noizbait neskatilla amultsua. Zeruari luzaro bai luzaro so-egiñaz, lurrera eban, alako batean, bere begien ikusmena.

      Eta aldakeraren zoragarria! Izadiaren eder-erditze zirudian.

      Zerua ta itsasoa laztan etengabean ikusi zituan. Itsasoa ta legorra alkar-musuka jardun irungarrian. Eta mendi erpin garaiak, goitar dei gozoa entzun bai-leben buruak arro zutiturik egozan, ortzearen magal bero urre-erraiñuz betean, maitekiro etzin nairik.

      Izadiaren erakusburu zorapenezkoa! Izakien maite-kanta birloratsua! Jaun eskuzabalaren emaitzezko euri mamiña!

      Zer gerta ete zan lurrean, edota zer jazo yakon neskatilleari barruan?

      An egoan Kantauri itsas-kolko aundia, aratz, txukun, urdin. Antxe kai babesgarria, an ondartzak, ederrak oso, an ibai gardena, an ugarte jasankorra –itsasoari bekoz-beko itsas-gizona iduri itxaropenez gaiñez, etorkizunari begira bai-legoan–; antxen uriko etxe mordoskak, kale etsu biurriak, antxen ikusmeneko eleizea, an zumardi berdez jantzia an Talako arri bakarreko kurutze ederra, an kaigana, an bere etxea...

      Dana beti lez, gauza guztiak bestetako antzetan.

      Erriko usotxoak egan ebiltzan, eta arantzago kalatxori, kaio ta zantzak ikusgarrizko zirribirroak egiten zituen aizearen uts-zokoetan.

      Bare egoan itsasoa, bare izadia, goieneko argiaren distirapen urretan pitxiztatua.

      Baretu zan, Zuriñeren barrua be. Eta ainbeste bidar ikusitako gauzeri, barri eritxen. Barri, eder ta maitagarri ere bai, galdu-urren dan zeren bat aldenduko ez yakula jakitean, maitagarri oi yakunez.

      Bere uri politari, jaioterri kutunari begira ta begira, aspertzeke egoan. Aren begietatik malko guri gori bik iges egin eben, masailletan beera. Negarrok, ostera, pozezko ziran, bakezko, ezkerrezko, nasaigarrizko.

      Alabaiña... bat-batean, isilik egoan ibar zulo artatik eiagora, oiu, didar batek igon eban, deiadar luze, luzeago, motel, zurrunbillozkoa.

      Kaiganera begira jarri zan Zuriñe. Nasatik Arranegi kalerantz eta Zabalerantz lagunak ariñak arin yoiazala ikusten eben.

      Zurrumurrua geroago ta urreago zan. Udaletxeko zabalune edo Guzurmendin jentea batera bestera nabaritzen eban tontor artatik. Ez ekian zer esan eta ez zer asmau ere. Ez-bearren bat, asarreren bat, pozkario ete, norbaiten etorrera...?

      Ba-zan, arean, ordu artan urira norbaite etorteko. Beste askoren artean, jakiña. Osatuta eta onik, Xirdo zan etorteko... Ta bizirik etorren gizon gaztea, eriotzaren atzaparretatik itzuritako arrantzale lerdena, osasunez etorren arren, aren izen ona guztia bearrean egoan jaioterri laztanean...

      Baiñan gorputzak osatu ta onduten dakianak, gogoa onduten eta izen ona zainduerazoten ere, ba daki.

      Xirdok, errira eltze-ordurako auzira deitua eukan arako Artazitxuneko bizi-alargun makur, beterre, mingain luzea.

      Eta Auzitegira joatordua zanean, Xirdo errira noiz elduko egoanean, eguerdiko amabietan, usotxoak janari eske adi-adi egon oi diran orduan, orra nun atso sorgiñak nasazaarreko kaiganean belauniko jarririk, oiñak billoizik, –ain zuzen Zuriñe an mendi-tontorrean malkoz ta otoiez ari zan unean bertan–, aintziñako biraolarien gisan, aiñengille aen antzera, besoak zabal, baiñan madarikatzeko ordez parkeskeko oiuak egiñaz, lurretik jagi ta orotzik ibiliaz kaleetan barruna didarrez asi zan:

      –Parkatu bekit zeruak, Xirdori nik egiñiko iraiña! Mutil ori garbirik egoan, eta olantxe dago egon, gaur bere!...

      Eta itzok argi ta zoli bein ta barriro esanik, kaleak kale iragan zituan atso ximur arek, leengo artazien ezten-miztoa, zuzentasun-ezpata biurturik.

      Jente guztia konkortuta egoan, aitearenka, gertakari ori ikustean.

      Eta gure itsastar mutil zintzoak Eskolapean oiña ezarri ebanekoxe, ba ekian erri osoak, ba ekien kaleko arriak bere, arako laidoaren zapokeria, arako aalkeizunaren guzurra, arako lotsariaren zuzenbakokeria.

      Xirdok ori entzutean, atso eztenari bertatik parkatu eutsan, ta Auzitegira bidea artu barik, etxerantz abiau zan, ezagun eta adiskideen agur eta txerak birritako aldiz jaso ostean.

      Arranegiko zabalera zanean, begirakune luze galdezgarria egin eban, nun zer ikusiko. An begira eukozan andre mamintsu gizeneri irribarre zabal egitean, bere agin zuri ederrak erakutsiaz, Atxabal kalean gora ekin eutsan, zain egokion amaren besoetara aalait lenen eldu nairik.

* * *

      Bitartean, illerrirako mailletan beera etorren Zuriñe, begiak argi, bekokia bare, biotza bakez.

      Menditiko jatsieran ez eukan igoerako larripiderik.

      Ez ekian, ostera, zergaitik zan.

      Baiñan, etxera orduko jakin eban bai jakin, didar ta oiu aen barri.

      –Ama bedeinkatua! –esanaz, nun egoan bere ez ekiala jarri zan.

      Eta arimea pozarren ebalarik biotza lotsatu lez egin yakon...

XXIII
GURE URIKO IZARRA

      Iondone Andolin eguneko goizaren pozgarria!

      Bekar bakoitzak irudimenera norbere erriko jai-egun nagusia. Bezperan elduriko erriko-semeak orduan alkar ikusten dabe, geienbat, plaza zabal ederrean.

      Meza nagosi ta ibilketa eleiztarraren ondorik, Zumardiko arbola mardoen orriak egiñiko gerizpe ozkirrian, itsas-aize emearen kresal-usaiñean, antxen alkarrengana joten dakie beti errian dagozanak eta, damurik, kanpoan bizi bearra daben erritarrak.

      Eta musikari taldearen soiñu eder ta eresi bigunak entzun-ala, agurka, kaixioka, esku-joka ta lepo-igurtzika jarduten dabe gazte ta zaarrak, gizaseme ta gizalabak. Alako une pozgarririk ezta, bear bada, urte osoan.

      Antxen batzen dira bakoitzaren izena ta izana, joana ta etorkizun-amesa, bakoitzaren gomuta ta oroiak, alkarren ezaupide, adiskidetasun eta maitetasuna.

      Bai dala gozo aspaldiko doiñu ezagunak barriro entzutea! Eta are atsegiñago, soiñu bigunon egille, eresi bizkor ta biozkorren asmatzaille errikide argiak izanik.

      Azku-ren «Bizkaitik Bizkaira», «Ortzuri», «Urlo»...

      Zapirain-en «Txanton Piperri», «Anbotoko Damia»...

      Biok errikoseme goragarriak, eta gure erriak zor andi bana dautsenak...!

      Eresi gozo, musika samur, biotz-izketa, barruko susmur isil...

      Antxen egoan beste askoren artean, Xirdo etorbarria bere, arrantzalez inguratua. Izan ere, musika ederzale sutsuak ditugu gure arrantzaleok betidanik; belarri oneko, entzumen fiñeko, kanta-samurrentzako ao-zuriak, bertsozaleak iñor izatekotan.

      Egun artan ez urrengoetan ere, ez eban Xirdok ikusi nai eukean emakume gaztea ikusi.

* * *

      Baiñan, zaparrada ta iskanbillak, soiñu ta algarak, dantzaketa lar zoroak eta egun alperkerizkoak amaitu-urren ziranean, Andra Maria Antiguakoaren egun sentian, lenengo mezatatik urtetean, etxerantz yoiala tope egin eben alkar Zuriñek eta Xirdok.

      Zelan adierazo dagike idazleak –biotz otz, alegia– alkar ikusteke alkar-maiteka ziarduen gazte potolo biren aurkitze axe? Zelan azaldu, alkarren billa ta alkarren lotsaz dabiltzan lagun bik, aspaldi ez-ta, alkar-bat egiten eben une esan-eziña?

      Xirdok aspaldidanik eukan kolkoan itsasirik ta iratsirik neskatilla xaloaren irudia. Bere maillarako larregi uste izanik, ostera, etzan iñoiz ausartu barruko morapilloa askatzen. Ez eban aukerarik, obeto esan, ez eban bein bere, adorerik izan ortarako.

      Orretaz ganera, Zuriñek, guztien isillean maitatutako gazte koloregorria, arako iran doillorra zala bide... ezetsi eta bere gogotik jaurti tasuntsitu nai izan eban ezkero, lotsagarri erizten eutsan mutillagana urreratzea, azken-aldian bere biotzak Xirdori salketa egiñik, leena zanik ez ebalako uste.

      Ez ekien nundik izketan asi. Izketarako mingaiñak motel diranean, ostera, biotzak pilpil diranean, begiak dakie mintzatzen.

      Eta eguzkiaren goiztar izpi epeletara lorak zutik arrotuaz, kukulak ideki ta pipillak edatuaz lurrin goxo eskeinka ari izaten diran bezela, lili eder orbanbage mardul guri ziran urre-biotz bi aek ere, alkarren argi-izpira, alkarren berotasunera idekiten asi ziran.

      Goizeko izarrak klik egin eban zeru gardenean, ta erdi lotsas ta gorde urdiñaren magalean, gazteen maite begirakunak sumautean.

      Xirdok nundik nora izketan asi ez jakiñik, barruan irakiten ebilkiona zelan kanporatu ezekiala, pirra-pirraka egiñaz egan ziarduen iñarai so-egiñaz, jalki eutsan:

      –Bai pozik dabiltzana enara oneik! Laster datorkie nunbait, emendik aldegiteko eguna.

      –Euron etorrereaa izaten dan pozkarria! Joatea, barriz...

      –Ta nori ez atsegin negu-giltzarion elduerea, arako biñan biñan agertzen yakuzanean...

      Goizaren soiña billoizik egoan ipar aizetan. Izadiak irribarean eukan begitartean eta usotxoen urrumarak errez entzun zeitekezan isiltasun aren kolkoan.

      Ta eleizara bidean yoizalarik –neskatillea urrunera begira yoian, ta mutilla oneri arpegira begiratzen ausartuten ez-ta– Zumardiraiño eldu ziran.

      –Zuk ba aldakizu gauza bat? –esan eutsan bapatean mutillak.

      –Zer, gero?

      –Txoriak dakien kanta ori, nork irakasten ete dautsen. Bataren kantuari, besteak orren errez igartea! Ezerezetik sortzen aal dira kanta orreik? Amesetan nabillela uste izaten dot nik neuk, sarritan. Baiñan, ames ori itzarrik nagola egiten dodanean, sinistu egiten dot.

      –Zer dozu ba, ames ori? –iñotsan Zuriñek, entzun nairik ta ez entzun nairik, liluraz ta bildur-samar.

      –Ara, Zuriñe. Ikusten aal dozu an urrunean itsasoak eta zeruak bat egiten daben ertza, lerroa? Orren antzeko dozu nire guraria bere: neu itsaso naizelarik zeruaren zatiari eldutea, oratutea. Ames ori iristekotz, itsas-barrura joan ta joan egin arren, muga ori eztot egundo eskuratu. Iñoiz, eldu-urren izanik, ustez, bertara, ta beti iges egin oi daust. Ba al dakizu itsasoa nor dan?... Neu naiz; Xirdo da... Itsaso latz, gogor, arriskutsua. Eta ez al dakizu zerua nor dan, edota nor litzakidan? Zerua... zerua... Zuriñe izeneko bat.

      Eta ori esanik, gaiñean eroian zama andi astuna lurrera egotzi izan bai-leban, arnasaz bete zan, atsandi egiñaz.

      Neskatillearen masailletan koloreak dantzaketa zoroan asi ziran. Zumardira elduta, Abaroa zaldunaren arrizko iduriaren ondoko arri-pillaretan gelditu ziran, ta esi oen gaiñean besoak tolestuaz, urrunera begira egozan alkarri so-egiteke.

      Xirdok aspaldian bolbol erabillezan gogoetak bigunkiro kanporatuaz, azkenean, bere barruan eztanda ez egitea lortu eban. Bare bare gelditu yakon barrena, ekuruz bete, denduz josia. Tala-aldean ebiltzan kaio zuri-arreak orekan geldi oi diran bezela.

      Zuriñe, ostera, amaika bidar ezereztzat utzitako ames gozoak egia biurtu eitekezala oartutean, konorta erdi galdurik edo, tentel samar egoan, barruko taupadak nekatua.

      Plazako zugatz-ostoak orbeldurik, mordoka lurreratzen ziran aroan, gazteon maitetasunak lenengo kimu ta niniak izateko zori zoritsua eban.

      –Benetan aal diraustazu, Xirdo?

      –Jaungoikorako! –erantzun eutsan mutillak baketsu ta sendoro, arrantzale bulartsuak oi daben izkera gozo ta artetsuz.

      Ori entzunik, zeruans artu zan neskato urrezko uleduna; eztitan egoan, eztegutan arean bere, naiz-ta kanpoz ainbeste ez agertu.

      Zumardiko ta Loretegiko zugatzetan milla txorik eten zituen eztarriak maite-kantak joten. Ugiñak, Karrazpio ta Izuntzako ondarzabalak begiztatuaz etozan itsas-barrenetik, legorraren ezpaiñak atergabeko jardunean laztanduaz.

      Izadiaren maite-abestia zan.

      Egun batzuk leenago Zuriñek Lumentxa tontorretik ikusitako aurkientza eder baketsua, axe zan. Bere sorterri polit zoragarria, bere ametsen tokia, maitetasun-kabi epel izango zan, ziñez. Etorteko zana, eldu bide zan. Bear eban laguna, urreratua zan. Aldameneko izango ebana, alboan eukan, ta maite-itz erionez samurturik, atan bere.

      Olerkariak, geienik, illunabarrean dakiez joten maite-minduen zinkuriñak; arratsean ei dira alkar-bearrez diranen aitorpen bigunberaak. Baliteke. Baiñan alkarren billa dabiltzanak edonun eta edonoiz dakie barruko min eta gurariak agertzeko beta ta eretia aurkitzen, iturriko urgardenak maite-soiñuketan, gauez naiz egunez, isiltzeke jardun oi dauan lez.

      Eta olantxe izan zan goitz argi eder artan.

* * *

      Antiguako Amaren egunaren atadian aizera eben, ba, euren maitakundea Zuriñek eta Xirdok.

      Bataren eta bestearen begietan itsas-zeruen urdiñak zelaitxu zoragarriak erosi zituan, ta lenengo urrunera begira ta geroalkarreri, maitale barriok ezer geiago esan eziñik, isilik, zorionez gaiñezka, toteldurik lotu ziran.

      –Amaika bidar eskatua, egun gogoangarrian emon daust Andra Mariak –iñoan berekiko neska zorabiatuak.

      Andra Maria agertu zan ondartza zaarreko Elorri Zuriaren ondotxutik igarotean, eskarren ezaugarria nosuz beteteko gogoa senti izan eban neskatxak.

      Ta ondoren, elizara ziran. Uriko Izarraren etxe eder, erriko sinismendunen gaztelu sendo, uriko betiko Jaunaren jauregi bikaiña! Amabi aldare dituan eleiza arro, zoragarria. Bizkai osoan, gotiko eran oberik ezagutzen ez dauana. Erakusmeneko Basilika ori, ingelesak egiña dala da esatea, Baionako katedralaren antzekoa baita, aek egiña. Lenengo eleiza zaarra 730. urtean edo, egin ei eben. Gero, 1289. iru obispuk donetsia. Ta 1288. urtean aunditu ta barriztaurik, 1512. amaitua. Andra Mariaren irudi baltzerana, bizkaitar irudietarik iru zaarrenen artekoa. Itsasoko ondartzan VIII. mendean elorri batean agertutakoa. Aintziñatiko, zaar edo antiguako izen ori 1502 urtean ipiñia ei da, aldare nagusi barrian beste Andra Mariaren bat egin ebenean.

      Erdimendeko bidaztiak, Konpostela, Erroma ta Hierosolymerako erromesetan, bideko geldiune bearrezkotzat etsi oi eben, Irudi Zaar onen oiñetan atsenegitea. Irudia, 0,40 metro garai da; motza da izan, lan apainga, santugin lenengotarrak oi eben lakoa.

* * *

      Eta antxen, betiko Amaren oiñetan, otoiez, euren umezaroan bezela, onik, pozik eta atsegiñez egozan, neska-mutil begikoak. Euren ukondoz ukondo, antxen egozan Kerman eta Arantza ere.

      Aingeruak abestua bai-litzan, kanta gozo, gogo betegarriok entzunarazi zituen, mutikoak korutik kantauaz. Kortabitarte batek 1866. urtean asmauriko aspaldiko bertso ezagunok:

            «Salbe, Jaungoikoaren Ama orbanbakoa,

            Lekeitioko Izar, Antiguakoa.

            Antiguako Ama, Birjiña Maria,

            lekeitiar guztien atsegingarria;

            geure itxaropena zeugan ipinirik

            Zeuk gordetan gaituzu gaitz guztietatik.

            Zeuk bigunduten dozuz itsaso asarriak,

            Zeure kontura dagoz mariñel tristiak;

            Salbe bat kantau eta besterik bagarik

            sarri ikusten doguz libre arriskutik.

            Lekeitioko plazan bai orduonian

            alba-izar ederra agertu ziñian;

            sarri ikusten dogu Elorri ederra,

            negua izan arren beti primadera».

      Bake aldietan pozez kantau oi diran eresi bigunak. Eta estularrietan eta galorduetan bularrean, itxaropen txinpartaz goriturik, otoi bero biurtzen dakien doiñu ta esangura ao betekoak.

            «Negua izan arren, beti udalena...»

      Azkeneko bertsu orren azala, ta ara bere muiña, kolko barruan iratsita gelditu yaken gure gazteai, untza ormari bezela.

      Bizitzako bidezka medar ta mergatzetan aurrerantz ekiteko, zalantza ta bildur-antzak uzteko akulu zorrotz izan yakezan, izan itz betegarriok.

      Udalenaren arnasea betiere senti aal izatea, Amaren esker-gantzua biotz-erdian nabari aal izatea da; bizitzaldiko neguaren bildurra bazterrera jaurtitzea, labur esan.

      Ta mutillaren gogo osoa igurtzigai batek gozatzen eban artean, Zuriñeren barruan aspaldidanik izetu ta itzali,a ger ta oste ebillen itxaropen-izpia, gar barri batek arnastuta, zuzi dirdai antzo, distira zorabiakor, begininien zulagarri biurtu zan.

      Ibili ta ibili, portubilla ta aterpe eske ari izan ziran gazte aek, azkenez, auren muga, xede ta geltokira eldu ziran.

      Bakezko portu ta kai babespetu ori, alkarren sentimentu ta barne-miña eben, biak bietara. Maitetasuna! itzike derrena, soiñu isilunkigarriena. Ezta besterik, izan ere, izadiaren kantua, uda naiz negu, ipar ala egoi-aldeetan...

      Bein eta barriro ere, bidezidor bardiñak izan ditue munduan, ARRANEGIan sortu ta azitako seme-alabok, euren biziera jasankor ori aukeraturik.

      Arriskuleku dan itsaso izugarri orren urruma latz eta gozoak txikitandik jasoak eta ikasiak izanik, ez eben errez izan doiñu ta oiartzun orregandik iges egitea. Ta antxe gelditu ziran biak, gertakari baltzen aurrean, etorkizun-laiñoaz bildurtzeke, itxaropentsu.

      Iguripen sendoak aizatu ta zuzpertzen ditualako, emetutako ogeigarren mende ontan ere, aurretikoen izpiritu-gogoari atxikiak, euren biotz, odol eta zaiñak ba dabe mendu, jas eta kemena bizitza-itsaso gogor ta nekatsua igaroteko, untzi zingle ta makal ortan sarturik, oialak zabal, arraunak sendo, besoak mardo, biotzak pilpil:

      Itxaropen untzian tostarteko, Betikotasun-kaierantz...!